Hasankeyf

Yayın tarihi: 03.09.2007
Renklerin Coğrafyası

Hasankeyf

 

Güneydoğu’ya giden bir gezginin uğramadan, görüp de etkilenmeden dönemeyeceği bir kent Hasankeyf. Yolun iki yanına, tepelerin eteklerine serpilmiş neredeyse tek tip evlerin yanıltmasına fırsat kalmadan kayaların üzerindeki görkemli kale, minareler ve muhteşem köprü Hasankeyf’in gerçek kimliğini haykırıveriyor.


Türkiye'nin her yerinden otobüs seferi ile ulaşmak mümkün. İstanbul-Batman 1463 km, Ankara-Batman 1010 km, Antalya-Batman 1177 km. Batman' dan Ankara, İstanbul ve İzmir'e uçakla ulaşabilirsiniz. 

Hasankeyf’in ne zaman ve kimler tarafından kurulduğu tam olarak bilinmiyor. Ancak şehir ve etrafındaki binlerce mağara insanların buraya çağlar öncesinden yerleştiğini gösteriyor. İnsanlığın en eski yerleşim merkezlerinden biri olan Mezapotamya bölgesinde yer alan Hasankeyf, içinden Dicle nehrinin akıp gitmesi, korunaklı coğrafi yapısı, mesken olarak kullanılan binlerce mağarası ile hep dikkatleri çekmiş ve çağlar boyunca stratejik önemini korumuş bir antik yerleşim.

Yekpare taştan meydana gelen kalesi nedeniyle “Hısn Keyfa” adını almış. Milattan önceki dönemlerde Hasankeyf’te nelerin geliştiği tarihin karanlık sayfalarında yatıyor. Bu konuda yazılı kaynak yok. Milattan sonraki ilk yüzyılda Sasanilerle Bizanslılar arasında çekişmelere sahne olan Hasankeyf, 4. yüzyılda Bizanslılar’ın hakimiyetine girmiş.

Bizans egemenliği Müslümanlar’ın Hasankeyf’i fethettiği 7. yüzyıla kadar devam ederken, sırasıyla Emeviler, Abbasiler, Hamdaniler, Mervaniler, Artuklular, Eyyubiler ve Osmanlılar’ın hakimiyetlerine giren Hasankeyf, stratejik önemini her zaman korumuş.

Bu çalkantılı tarihinden günümüze, Kale, Köprü, El- Rızk Camii, Sultan Süleyman Camii, Koç Camii, Zeynel Bey Türbesi, Ulu Cami, Küçük Saray ve Büyük Saray gibi değerli eserler taşıyan Hasankeyf, bugün ciddi bir tehlike ile karşı karşıya bulunuyor. GAP'ın bir alt projesi olan Ilısu Barajı ve Hidroelektrik Santrali'nin yapımından sonra sular altında kalma tehlikesi içindeki Hasankeyf, kurtarılmayı bekliyor.



EL-RIZK CAMİİ
Dicle Nehri’nin doğusunda köprü ayağına yakın bir mevkide yer alıyor. Portal girişindeki kitabeden eserin, 1409 yılında Eyyubi Sultan Süleyman tarafından yaptırıldığı anlaşılıyor. Bugün camiden sadece minare sağlam kalmış. Kısmen yıkılmış portal giriş kapısında yer alan kitabenin altında, bitkisel süsler arasında Allah'ın 99 ismi yazılmış. Caminin önemli özelliklerinden biri, cami minaresinin çift yollu olması.

KALE
Kalenin eski çağlardan beri bir iskan yeri olarak kullanıldığı mağara yapılardan anlaşılıyor. Bizanslılar döneminde kale olarak kullanılmaya başlanmış. Yekpare taştan ve çok korunaklı olan yapı, üzerindeki tarihi eserleri ve kaleye çıkan yol üzerindeki zarif, muhteşem taş kapısıyla dikkat çekiyor. Kaleye doğudan merdivenli bir yolla ulaşılmış. Bu yolun hemen başında bulunan oyma taşlardan yapılmış kapının Eyyubiler’e ait olduğu üzerindeki kitabeden anlaşılmakta. Bu yolun üst tarafında da kısmen harap olmuş diğer bir kapı yer alıyor. Kalenin kuzeydoğu ucunda dev bir kule gibi yükselen Küçük Saray mevcut. Ayrıca kalede Ulu Camii, Büyük Saray yer alıyor. Kalenin dikkate değer özelliklerinden biri de, gerek Artuklular gerekse Eyyubiler döneminde buraya su çıkarılmış olması. Yüzyıllarca kale bu su ile hayat bulmuş. Bu suyun kesildiği olağanüstü zamanlarda kalenin kuzeyinde yer alan merdivenli yolla nehirden su alınmış.




KALEDEKİ ULU CAMİİ
Eyyubiler’in Hasankeyf'teki ilk eseridir. 1325 yılında bir kilise kalıntısı üzerine inşa edilmiş. Yapı gibi minaresi de genellikle moloz taşlardan yapılmış. Minarenin kuzeyinde bulunan alçı süsleme ve kitabe dikkate değer. Cami minberinden günümüze ulaşan ahşap kitabe, yazısı ve oyma süsleriyle günümüze ulaşan nadir parçalardan biri.


BÜYÜK SARAY
Kalenin kuzeyinde Ulu Camii'nin altında yer alıyor. Büyük ölçüde yıkılmış ve göçükler altında kalmış. Yapının en önemli özelliği, binadan bağımsız, giriş kapısının karşısında dikdörtgen bir kulenin yükseliyor olması. Burası kesme taşlardan örülmüş, köprüde olduğu gibi taşlardan madeni kromplarla birbirine kenetlenmiş. Burasının gözetleme kulesi veya yıldırımlık görevi gördüğü tahmin ediliyor. Genel özelliklerinden dolayı Artuklular'a ait olduğu tahmin ediliyor.


Her gezgin buruk ayrılır Hasankeyf’ten, buruk ve telaşlı. Bir gün tekrar gelmeden önce baraj suları yükselir ve yutarsa Hasankeyf’i diye...

KÖPRÜ
Tarihi kaynaklarda köprünün 1116 tarihinde Artuklu Fahrettin Karaaslan tarafından yapıldığı yazılı. Ancak Hasankeyf'in 638 yılında Müslümanlarca feth edildiği sırada bir köprüden bahsedilmekte. Bu nedenle köprünün antik bir temel üzerinde yapıldığı sanılıyor. Yapı, kemer açıklıkları itibariyle Ortaçağ'da yapılan taş köprülerin en büyüğü. Ortadaki büyük kemeri taşıyan iki orta ayağın arasındaki açıklık 40 metre. Doğu ve batıdaki küçük kemerler dışındaki ortadaki büyük kemerler tamamen yıkılmış durumda. Araştırmalara göre köprünün en büyük kemerin ortası ahşaptanmış. Düşman şehre saldırdığı zaman yerinden kaldırılır, düşmanın şehre girişi engellenirmiş. Bu özellik köprünün ömrünü kısaltmış.
Köprünün önemli özelliklerinden biri de orta ayaklar üzerinde yer alan ve 12 burcu simgelediği tahmin edilen figürler. Bir ikisi dışında hepsi tahrip olmuş ve şekil olarak ne ifade ettikleri anlaşılmaz hale gelmiş. Köprünün ne zaman yıkıldığı bilinmiyor.


Köprü, kemer açıklıkları itibariyle Ortaçağ’da yapılan taş köprülerin en büyüğü.

ZEYNEL BEY TÜRBESİ
Kısa bir süre Hasankeyf'de hakim olan Akkoyunlular'a ait tek eserdir. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey'e ait olduğu üzerindeki kitabeden anlaşılmakta. Türbenin silindirik gövdesi üzerinde turkuvaz ve lacivert sırlı tuğla ve kuşaklar oluşturulmuş. Bu kuşaklarda sıra ile "Allah, Muhammed ve Ali" isimleri hayranlık verici bir şekilde yazılmış. İçeriden sekizgen bir özellik gösteren yapının mezar bölümü açılmış. Hasankeyf'teki birçok eser gibi yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya. Kendi türünün Anadolu'daki nadir örneklerinden olan türbenin, Hasankeyf'teki diğer eserlerle beraber koruma altına alınması ve restore edilmesi gerekiyor.


Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Bey adına yaptırılan türbe yıkılma tehlikesi ile karşı karşıya.

DİCLE’NİN SULARI
GAP Projesi’nin bir parçası olan Ilısu Barajı su tutmaya başladıktan dokuz-on yıl sonra Hasankeyf tamamen sular altında kalacak. 1981 yılında korumaya alınan Hasankeyf’te kazı çalışmaları 1991 yılında tam başlamışken yaşanan terör olayları nedeniyle ara verilmiş. Şimdi kazı çalışmaları hızla devam ediyor. Ama nereye kadar? Hasankeyf’te başka bir yere taşınabilecek anıtsal yapı sayısı az. Esas önemlisi, hala keşfedilmeyi bekleyen yüzlerce cami, kilise ve tapınağın, yerleşim alanlarının, mezarlıkların bulunduğu antik alanlarda, bir yaşam biçimini anlatan mağaralarda gizli. İster on ister yirmi yıl sonra olsun bu değerlerin sulardan önce ortaya çıkartılması ise olanaksız. Binlerce yıllık Anadolu kültürünün en önemli kentlerinden biri olan Hasankeyf’in kurban edileceği barajın ömrü ise elli yıl olacak.

© 2018 Tüm hakları saklıdır.
Matbaacılar Sitesi No:115 Bağcılar, İstanbul
iletişim
Boyut Pedia Kategoriler