NEVŞEHİR

Yayın tarihi: 01.09.2006
NEVŞEHİR, İç Anadolu’nun Orta Kızılırmak bölümünde il

NEVŞEHİR, İç Anadolu’nun Orta Kızılırmak bölümünde il. Niğde, Aksaray, Kırşehir, Yozgat ve Kayseri illeriyle çevrelenir. İle genellikle platolar egemendir; yüzölçümü bakımından küçüktür. Yüzey Biçimleri: Nevşehir, Kızılırmak Vadisi’yle yarılı yüksek bir plato üzerinde yer alır. Ağırlıklı yüzey biçimi platolardır. Bunu ovalar ve dağlar izler. İl alanının % 18’ini kaplayan dağlar, genelde Kızılırmak Vadisi çevresinde toplanır. Nevşehir’in güneybatısında yükselen volkanik Erdaş Kütlesi 1.982 metre yüksekliktedir. İlin güneydoğusunda düzenli bir sıra olan Hodul Dağı (1.949 metre) güneybatı-kuzeydoğu doğrultuludur. Nevşehir’in kuzeyinde Kozaklı yöresi ile Kızılırmak Vadisi’ni birbirinden ayıran Kızıldağ (1.768 metre) doğu-batı doğrultuludur. Bu dağlar dışında yine ilin güneyinde Oylu Dağ (1.622 metre) ve Kemil Dağı (1.530 metre) sayılabilir. Nevşehir il alanının % 56’sını kaplayan platolar, Erciyes ve Niğde’deki Melendiz volkanik dağlarından püsküren lavların geniş bir alana yayılmasıyla oluşmuştur. Kızılırmak’ın bu platoları yarmasıyla da il, bugünkü görünümünü aldı. Ortalama 1.000-1.500 metre yükseklikteki bu platolar Kızılırmak platoları adıyla anılır. İlin % 24’ünü kaplayan ovalar, Kızılırmak’ın kuzeyinde ve güneyinde, vadi tabanında, doğu-batı doğrultusunda sıralanır. Bu kıyı ovalarının yanı sıra Nevşehir’in en önemli ovası Denizkıyısı Ovası’dır. İlin en önemli ırmağı Kızılırmak’tır. Doğudan batıya doğru ilin tam ortasından geçen ırmağa karışan küçüklü büyüklü derelerin belli başlıları Acıgöl Deresi ve Damsa Çayı’dır. Öte yanda ilin en büyük özelliği, dünyada yalnız Nevşehir’de rastlanan ve Peri bacaları adıyla anılan jeolojik oluşumlardır. İklim ve Bitki Örtüsü: Yörede karasal iklim egemendir. İlde yazlar kurak ve sıcak, kışlar sert ve soğuk geçer. Yağışlar ise çoğunlukla ilkbahar ve sonbaharda düşer. İl, deniz etkilerine kapalı olmakla birlikte, Kızılırmak Vadisi’nde yağışlar daha bol olup kışın kar biçimindedir. Egemen bitki örtüsü bozkırlardır. İlkbahar yağmurlarıyla yeşillenen bozkır bitkileri, haziranda sıcaklık bastırmasıyla kurur. Orman örtüsünce yoksuldur. Kimi dağların eteklerinde ve vadi boylarında ağaç topluluklarına rastlanır. Ekonomi: Dışarıya yoğun göç verdiğinde doğal nüfus artış hızı çok düşüktür. Sosyo-ekonomik açıdan fazla gelişmemiştir. Halkın büyük bölümü kırsal kesimde yaşar ve geçimini, genellikle tarımdan ve tarıma dayalı etkinliklerden sağlar. Yetiştirilen başlıca ürünler buğday, arpa, çavdar, şekerpancarı, patates ve üzümdür. Hayvancılık pek gelişmemiştir. İlin sanayii, tarım ürünlerinin işlenmesiyle sınırlıdır. Ticaret ve ulaştırma hizmetleri önemli ekonomik etkinliklerdendir. Önemli karayollarının kavşak noktasında yer alan ilin kuzeydoğusundan Ankara-Kayseri demiryolu geçer. İldeki başlıca sanayi kuruluşları Sümerbank’ın Nevşehir Pamuklu Sanayii Müessesesi ile çeşitli şarap ve un fabrikalarıdır. Öteki önemli sanayi tesisleri dokuma, meyva suyu, marmelat, pekmez, tarım araçları, tuğla ve kiremit fabrikalarıdır. İlin doğu kesiminde yer alan Göreme Vadisi, zengin doğal ve tarihî değerleriyle ülkenin başlıca turistik yörelerindendir. Göreme Tarihî Millî Parkı’nın kurulduğu yörede birçok konaklama ve hizmet tesisi vardır. Turistik Yerler: Merkez ve yöresi: Göreme Açıkhava Müzesi, St. Basel Şapeli, Göreme’de bulunan 11. ve 12. yüzyıllarda yapılmış olan freskler, Elmalı Kilise, St. Barbara Kilisesi, Yılanlı Kilise, Karanlık Kilise, Çarklı Kilise, Tokalı Kilise, Elnazar Kilisesi, Saklı Kilise (St John), tarihî kiler-mutfak ve yemekhane bölümleri, Nevşehir Kalesi (12 yüzyıl, Selçuklular Dönemi), Damat İbrahim Paşa Külliyesi (18 yüzyıl, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa), Kaya Camii (1715, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa), Beylik Han (1726, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa), Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın yaptırdığı çeşmeler: Orduoğlu Çeşmesi (1726), Tavukçu Çeşmesi (1726), Çekiç Çeşmesi (1726), Bedik Çeşmesi (1727), Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın tunç heykeli (1946, Hakkı Atamulu), Atatürk heykeli (1961, Hakkı Atamulu; kepez taşından yapılmıştır), Göreme Vadisi, Kadirah Deresi, Göre’ye bağlı Ballıkaya mevkii, Üzengi Deresi; Damsa Barajı, Kızılırmak kıyıları; Nevşehirli Damat İbrahım Paşa Arkeoloji ve Etnografya Müzesi (külliyenin imaret ve sıbyan mektebi bölümlerinden dönüştürülerek 1967’de halka açılmıştır), 19 Ocak Mehmed Paşa’yı Anma Günü, 20 Temmuz Damat İbrahim Paşa’yı Anma Günü, 16 Ağustos Hacı Bektaş Veliyi Anma Günü, Nevşehir Turizm Festivali. Avonos ve yöresi: Topaklı Höyük (İlk Tunç Çağdan Bizans Dönemine ait 24 mimarî kat, doğuya doğru 190 gömüt, 6-7. yüzyıllar arasında yapılmış iki odalı kilise, Höyüğün doğusunda Yunan haçı planlı ilk Hristiyanlık Dönemi izlerini taşıyan bir kilise (4. yüzyıl sonu-6. yüzyıl ortasına ait buluntulara rastlanmıştır), Helenistik Döneme ait buluntular), Zelve ve Çavuşin Köyleri (mağara barınakları, kiliseler, kapeller, freskler, kayaya oyulmuş cami ve çan kulelerini andıran minaresi); Alaeddin Camii (13. yüzyılda yapıldığı tahmin ediliyor), Ulu Cami (Yeraltı Camii, 18 yüzyıl Osmanlı yapısıdır), Sarıhan (Sultan hanların klasik planında olup Selçuklu yapısı), Çorak ve Karaya içmeleri. Gülşehir ve yöresi: Hitit kaya yazıtı, Gökçetoprak Köyü Zeus kabartması, Akçasaray mağara barınakları, kaya kilise ve kapelleri, Kara Vezir Külliyesi (Kara Vezir Mehmed Paşa yaptırmıştır), Kızılkaya Köyü Cami (1293); Taş Camii (13 yüzyılda yapıldığı tahmin ediliyor), Aşçıbaşı Camii (1715’te Aşçıbaşı Süleyman Ağa yaptırmıştır), Bayraktar, Sipahi, Beyler çeşmeleri (1779’da Karavezir Seyyid Mehmed Paşa yaptırmıştır), Gümüşkent İçmesi. Hacıbektaş ve yöresi: Sulucakarahöyük (Frig, Roma-Bizans buluntuları), Hacıbektaş Veli Dergâhı külliyesi (14. yüzyılda Hacıbektaş Veli’nin yaptırdığı Kızılca Halvet (çilehane) ile çevre yapılarına sonraki yıllarda yenileri eklenmiştir), Hacıbektaş Müzesi (1959-1964 yılları arasında dergâh onarılmış ve müzeye çevrilmiştir). Kozaklı ve yöresi: Kozaklı Kaplıcaları. Ürgüp ve yöresi: Ortahisar Balkan Deresi’ndeki dörtlü grup kiliseleri (6. yüzyıl), Sinesos’ta Tavşanlı Kilise, St.Basil Kilisesi, Ayvalık’ta Yukarı Mahalle ve Karaçalı Kiliseleri, Cemil Köyü’nde Başmelek Manastırı, Golgoli Vadisi’ndeki kiliselerin yapıları yıkılmış, freskleri bozulmuştur, Taşkın Paşa Külliyesi (Damse Köyü’nde, Karamanoğulları Dönemi’ne ait), Üzengiçay İçmesi.

NEVŞEHİR (50)

İç Anadolu’nun Orta Kızılırmak bölümünde, aynı adlı ilin merkezi olan kent. Nüfusu 105.078 (2000). Ankara’dan 276 km, bölümün en büyük merkezi Kayseri’den 102 km uzaklıktadır. Tarih: Acıgöl kasabasının batısında yapılan kazılarda ele geçen buluntular, yörede yerleşimin Neolitik Çağda (MÖ 8000-5500) başladığını göstermektedir. MÖ 17-12. yüzyıllar arasında Hititlerin (Nyssa) yurdu olan yöreye daha sonra Frigler yerleşti. MÖ 7. yüzyılda Kimmerlerce istila edilen yöre, aynı yüzyılın sonlarında Medlerin, MÖ 6. yüzyıl ortalarında Perslerin yönetimine girdi. Sırasıyla Kapadokya Krallığı, Pontus Krallığı ve Büyük Dikran’ın yönetiminde kaldıktan sonra MS 17’de bütün Kapadokya ile birlikte Roma’ya bağlandı. Bizans döneminde önce Sasanilerin, ardından Arapların saldırısına uğradı. 11. yüzyılda Anadolu Selçukluların da ele geçirildi. Muşkara adıyla anılmaya başlandı. Muşkara, İran kervan yolu üzerinde bulunduğu için önem kazandı. Zaman zaman Anadolu Selçukluları ve Danişmentliler’in nüfuzu altına girdi. Haçlı seferleri sırasında yakılıp yıkıldı. 13. yüzyılın ortalarına doğru Moğolların ve İlhanlıların denetimine; 14. yüzyılda Eratna, Karamanlılar, Dulkadiroğulları beyliklerine ve kısa bir süre Kadı Burhaneddin Devleti yönetimlerine geçti. Sonunda Karamanlıları yöreye egemen oldular. 1398’de I. Bayezid (Yıldırım) tarafından alındıysa da Ankara Savaşı’nı (1402) kazanan Timur tarafından yeniden Karamanlılara verildi. Karamanlı topraklarıyla birlikte 1515’te kesin olarak Osmanlı Devleti’ne bağlandı. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın sadrazamlığı döneminde (1718-1730) kent hızla gelişti ve yeni yapılarla zenginleşti. Halka vergi bağışıklığı tanındı. Muşkara adı, Nevşehir olarak değiştirildi (1725). Müderrisliğine Konevi Çelebi’nin atandığı bir medrese açıldı; ayrıca kadılar buraya yerleştirildi. Ancak İbrahim Paşa’nın öldürülmesinden sonra eski önemini yitirmeye başladı. Yöre Celalî Ayaklanmalarına sahne oldu. 1870’te Kırşehir sancağına bağlı bir bucak olan Nevşehir, 1954’e değin yine Kırşehir iline bağlı bir ilçe olarak kaldı. 20 Temmuz 1954’te yürürlüğe giren 6429 sayılı yasa uyarınca il merkezi oldu ve daha önce Kırşehir’in ilçelerinden olan Hacıbektaş, Avanos ve Mucur, Nevşehir’e bağlandı (1957’den sonra Mucur, yeniden Kırşehir iline bağlandı). Kayseri’yi Ankara ve Konya’ya bağlayan yol üzerinde bulunmasına karşın, kent nüfusu 1955’e kadar 15.000’in altında kalmış (1935’te 14.135, 1950’de 15.054), ancak daha sonra hızlanarak artmıştır. Güzel Sanatlar: Kentin güneybatısında yüksek bir tepe üzerindeki Nevşehir Kalesi, 12. yüzyılda Selçuklular döneminde yaptırılmış, Damat İbrahim Paşa tarafından onarılmıştır. Burç ve kulelerle güçlendirilmiş yontma taştan yapı iki kapılıdır, girişler kulelerle korunmuştur. Kentin en önemli yapı topluluğu olan Damat İbrahim Paşa Külliyesi; cami, medrese, kitaplık, sübyan mektebi, imaret ve hamamdan oluşur (1718-1726); günümüzde medresesi kitaplık, imareti müze olarak kullanılır. 1715 tarihli Kaya Camii, kare planlı küresel bingilere oturan kubbeyle örtülü bir yapıdır. Önünde üç yuvarlak kemerli, son cemaat yeri vardır. Minaresi barok üsluptadır. Yuvarlak kemerli kapısı, yıldız ve lale motifleriyle süslüdür. Beylik Hanı’nın (1726) günümüze yalnızca kayalara oyulmuş ahır bölümü kalmıştır. Bu dönemde kentte ayrıca pek çok çeşme yaptırılmıştır. Hükûmet Meydanı’nda, heykeltıraş Hakkı Atamulu’nun eserleri olan Atatürk’ün (1961) ve Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın (1946) heykelleri bulunur.

NEVŞEHİR

Yüzölçümü           :  5.379 km2

Nüfusu                 :  309.914 (2000)

İlçe sayısı             :  8

İl trafik kodu         :  50

NEVŞEHİR’İN İLÇELERİ

İlçe                                İlçe Nüfusu

Merkez                       105.078

Acıgöl                           24.844

Avanos                         43.131

Derinkuyu                     24.631

Gülşehir                        31.664

Hacıbektaş                    18.933

Kozaklı                          23.629

Ürgüp                           38.004

Toplam (2000):                 309.914

 

 

 

© 2019 Tüm hakları saklıdır.
Matbaacılar Sitesi No:115 Bağcılar, İstanbul
iletişim
Boyut Pedia Kategoriler