Hormon
replasman tedavisi
Hormon replasmanının veya menopoz nedeni ile azalan
hormonların yerine takviye edilebilmesi için kişinin, mutlaka, klinik ve
laboratuvar tetkiklerinin yapılması gereklidir.
Kadınlarda yaşam süresinin uzaması, menopoz döneminin de
uzamasına ve bu dönem ile ilgili yeni birtakım yakınmaların ortaya çıkmasına
neden olmuştur. Bu gelişme de hekimlerin ilgisini menopoza çekerek, eksilen
hormonun yerine dışardan hormon verilmesi yöntemiyle yaşam konforunun
desteklenmesi seçeneğini gündeme getirmiştir.
Başlangıçta adeta tüm yaşlanma sorunlarına çare olacak gibi
yaygın ve kontrolsüz uygulanan bu yöntemin, daha sonra ortaya çıkan sorunların
artması nedeni ile ancak kontrollü yapılması durumunda sonuç vereceği
anlaşılmıştır. Hormon replasmanının veya menopoz nedeni ile azalan hormonların
yerine takviye edilebilmesi için kişinin, mutlaka, klinik ve laboratuvar
tetkiklerinin yapılması gereklidir. Uygulanacak olan hormonlar vücudun kendi
ürettiği hormonlar olmadığı için çeşitli yan etkileri ortaya çıkabilir. Bu
nedenle hormonların olası yan etkilerinin ve sakıncalı olduğu durumların
bilinmesinde yarar vardır.
Azalan hormonun yerine konması amacı ile kullanılan
hormonlar, östrojen, progesteron ve testosterondur. En fazla kullanılan
östrojen iken sonuncusu çok az ve genellikle de diğerleri ile birlikte
kullanılır.
Östrojenler, doğal ve sentetik olarak iki şekilde bulunur.
Oral, transdermal (cilde yapıştırılan şeffaf implant), vaginal, cilde sürülen
kremler veya burun içine sıkılan spreyler şeklinde olabilir.
Östrojenler, uterusu (rahimi) alınan kadınlarda tek başına
kullanılabileceği gibi, uterusu alınmamış kadınlarda progesteron ile beraber
kullanılır. Progesteron da östrojenler gibi doğal veya sentetik olarak
kullanılabilir. Özellikle herhangi bir neden ile rahmi alınmamış kadınlarda
östrojenlerin rahim iç duvarına yapabileceği zararlı etkileri önlemek için
mutlaka birlikte kullanılmaları gereklidir.
Ağızdan alınarak, adeleye injeksiyon şeklinde yapılabilen
formlarının yanında doğum kanalına uygulanan jelleri ve östrojen ile birlikte
deriye yapıştırılan implantları mevcuttur. Testosteron ise özel durumlarda
nadir olarak östrojen ve progesteron veya sentetik progesteron (gestagen) ile
birlikte ağız yolu ile kullanılır. Ağızdan alınan östrojenler, bağırsaklarda
emildikten sonra karaciğere gelerek parçalanır (metabolize olur). Bu nedenle
ağız yolu ile kullanım olacak ise tüm sistemlere etkili olabilmesi için daha
yüksek dozlarda alınması gerekir.
Bu şekilde kullanımda halk arasında iyi kolesterol olarak
bilinen HDL kolesterolün artışı söz konusu olurken, kan pıhtılaşma faktörleri
ve trigliserid düzeyleri de artabilir. Uzun kullanımlarda safra taşları
oluşabilir.
Deriye uygulanan jel veya implantlar doğrudan genel dolaşıma
katıldıkları için daha düşük dozlarda etkili olurlar. Trigliserit ve halk
arasında kötü kolesterol olarak bilinen LDL kolesterolünü düşürürler. Deriden
emilim kusuru veya içerdiği alkolün deride yaptığı irritasyon etkisi nedeni ile
de kullanım güçlüğü oluşturabilirler.
Vaginal yoldan kullanılan östrojenlerin etkisi genellikle
lokal olur. Doğum kanalı ve yakınındaki komşu organları etkilerler (İdrar
kesesi, rahim, kalın bağırsağın son bölümü). Tek başına uzun kullanımda rahim
iç duvarını (endometriyum) etkileyerek kanamalara neden olabilirler.
Progesteron, östrojenin rahim içindeki zararlı etkilerini
(düzensiz kanamalar, rahim içi kanseri) önlemek, rahim ameliyatı geçirdikten
sonra yumurtalıklarda endometroid kist oluşumunda, trigliserid düzeyini
düşürmek amacı ile kullanılır. Bazı progestagenler yapılarına göre lipid (yağ)
metabolizmasını kötü etkileyebilir, insülin rezistansını (şeker hastalığına
meyil) artırabilir. Bu nedenle dikkatli kullanılmaları gerekir.
Hormon replasmanı düşünen bir kişinin, bu amaçla kurulmuş
klinik veya polikliniklere, jinekologlara başvurarak gerekli tetkiklerini
yaptırması gerekir. Hekimi ile birebir konuşarak kendisine gerek kullanım,
gerekse uygulama açısından en yararlı ve kolay yöntemi seçmelidir.
Hormon replasmanı düşünen kişiye kullanım ve uygulama
açısından en uygun yöntem seçilmelidir.
Hormon replasman metodları
1- Ağızdan ilaç alınarak yapılan tedavi: Bu şekilde kişiye
gerekli hormon, ağız yolu ile verilir. Kişinin isteğine göre bu uygulama aylık
periyodik kanamaları olan veya kanama yapmayacak şekilde ayarlanabilir. Kanama
istemeyen kişilerde tedavinin daha başarılı olabilmesi için kişinin en az bir
seneden beri menopozda olması tercih edilir. Rahmi alınan kadınlarda östrojen
tek başına verilirken, rahim kanseri nedeni ile ameliyat olanlarda tedaviye
mutlaka gestagen eklenmelidir.
2- Cilde hormon içeren bant yapıştırılarak yapılan tedavi:
Bu şekilde de hormon içeren bantlar vücudun bel kısmının altına, hareketlerden
etkilenmeyecek bir bölgeye, tercihen kalçaya yapıştırılır. Bantlar çeşitlerine
göre haftada bir veya iki kez vücudun simetrik karşı bölgesine yapıştırılarak
yenilenir. İmplantların bazıları sadece östrojen içerirken, bazıları
östrojen+progestagen kombinasyonu içerir. Kombine hormon içeren bantlarda
periyodik kanamalar (adet kanamasını taklit eden) olur. Rahmi olmayan kadınlar
sadece östrojen içeren bantları kullanırlar.
3- Cilde uygulanan östrojen içeren krem veya jeller:
Genellikle rahmi olmayan (ameliyat ile alınan) kişilere uygulanır. Diz
kapağının arkası uygulama için uyumlu bir bölgedir. Uygulamayı yapan kişinin
rahmi mevcut ise her ay 10-12 günlük aralıklarla ağızdan gestagen alarak
östrojenin rahim iç yüzüne yapabileceği zararlı etkileri karşılamalıdır.
4- Burun içine uygulanan (intra nazal) tedavi: Bu tedavi
şekli genellikle rahmi ameliyat ile alınmış kadınlara uygulanır. Günde bir kez
östrojen içeren sprey burun içine sıkılarak uygulanır. Rahmi olan kadınlar bu
şekilde bir uygulama yapacak olurlarsa her ay 10-12 günlük aralıklarla ağızdan
gestagen almaları gerekir.
5- Doğum kanalına yapılan uygulamalar: Genellikle menopoz
nedeni ile doğum kanalı ve komşu organlarda oluşan atrofide (daralma ve o
bölgedeki derinin incelerek kolay tahriş olması) kullanılır. Lokal etkileri
nedeni ile sadece o bölgedeki dokuları etkileyen östrojen kremleridir. Rahmi
olan kadınlarda rahim iç duvarında zararlı etkiler yapabileceği için dikkatli
takip edilmelidir.
6- Enjeksiyon tedavisi: Östrojen, gestagen, androjen içeren
ampuller adale içine uygulanır.
Uzun etkileri 1-1,5 ay sürebilir. Sık kullanılmaları halinde
içerdikleri androjen nedeni ile istenmeyen tüylenmelere sebep olabilirler.
Hormon kullanılması sakıncalı olan durumlar:
1- Kalp ve damar sistemi ile ilgili hastalıklar (Myokard
enfarktüsü, arterial hipertansiyon, anjina pektoris, geniş ve fazla varisler,
geçirilmiş veya akut tromboflebit, flebotromboz, serebral enfarktüs.)
2- Şeker hastalığı, aşırı şişmanlık, kan yağlarının
yüksekliği (hiperlipidemi,hipertrigliseridemi).
3- Akut veya kronik karaciğer hastalıkları (Dubin-Johnson
sendromu, Rotor sendromu, sebebi bilinmeyen sarılık, kolestatik hepatit,
karaciğer tümörleri).
4- Ailede meme kanseri, meme tümörleri varlığı durumunda.
5- Tanısı konulmamış vajinal kanamalar durumunda. Rahimde ve
yumurtalıklarda hormon içeren tümörler olduğunda.
6- Epilepsi (Kullanılan ilacın hormon ile etkileşimi sonucu
ortaya çıkacak olumsuz etki).
7- Multipl Skleroz, Lupus Eritematozis, Romatoid artrit.
Hormon uygulamalarının yararları:
1- Menopoza bağlı olarak ortaya çıkacak olan ateş basması,
terleme, uykusuzluk, sinir bozukluğu gibi yakınmaların giderilmesi,
2- Kemik mineral yoğunluğunun artması,
3- Atrofiye bağlı olarak ürogenital organlarda ortaya çıkan
sık işeme, ağrılı cinsel ilişki, cilt kuruması, eklem ağrılarının giderilmesi.