Mutfak
tasarımında aydınlatma kriterleri
Yemek hazırlama, yeme gibi pek çok aktivitenin
gerçekleştirildiği mutfaklarda her aktivite için uygun aydınlatma biçiminin
seçilmesi son derece önemli. Mutfağın aydınlatma projesinin doğru yapılması,
hem mekanının kullanımını kolaylaştırıyor, hem de eksta aydınlatma
maliyetlerini ortadan kaldırıyor.
Yrd. Doç. Dr. Deniz A. Polat
T.C.Kadir Has Üniversitesi
Güzel Sanatlar Fakültesi
Aydınlatma projesi ile ilgili kararlar verilmeden önce mutfağın
hangi amaçlarla ve nasıl kullanacağının sorgulanması gerekir. Ayrıca mutfağın
gün ışığından ne kadar faydalanabildiği pencere sayısına, yerlerine ve mekanın
hangi saatte ne kadar ışık aldığına bakılarak tespit edilmeli. Gün ışığı dış
çevre ile ilişkinin kurulması ve enerji tasarrufu açısından son derece
önemlidir. Fotoğrafta görüldüğü gibi tezgah üzerinden başlayan, boydan boya bir
cam dışarıdan gelen ışıktan maksimum şekilde faydalanmaya imkan verdiğinden,
yapay aydınlatma olmadan da mutfak içerisinde çalışma imkanı sağlanabilir.
M. Beazley, 1999 basımı “The New Kitchen planner” adlı
kitabında “Mutfaktaki bütün yüzeyler için seçilen malzemelerin renk ve dokuları
mekan içerisindeki ışığın etkisini değiştirir” diyor. Soluk ve açık renkler
ışığı yansıtırken, koyu renkler absorbe eder. Bu yüzden hangi renk ve
malzemenin ışığın etkisini nasıl etkilediğinin önceden bilinmesi ve buna göre
doğru aydınlatma elemanlarının seçilmesi gerekir. Örneğin; üzeri kumlanmış
alüminyum gibi mat bitişler ışığı dağıtırken, paslanmaz çelik ve buna benzer
yüksek parlaklıktaki yüzeyler ışığı yansıtarak gözü rahatsız edici durumlara
sebep olabilir.
Mutfağın aydınlatma projesi hazırlanırken iki ayrı bölüm
halinde düşünülmelidir.
• Aktivite alanlarının aydınlatılması (yemek hazırlanan,
yemek pişirilen, vb. alanlar),
• Genel mekan aydınlatması (günün her saatinde kullanılacak
olan dinlenme vb. alanlar)
Tavandan aydınlatmanın püf noktaları
Tavandan sarkıtılan aydınlatma elemanları özellikle ada
bölgesi ve yemek yeme alanı için idealdir (Grey ve Wilson, 2004). Ancak ada
bölgelerinde bu tür bir aydınlatma elemanı kullanılacaksa ısı kaynaklarından
uzak olması gerektiği asla unutulmamalıdır. Yemek yeme bölümündeki aydınlatma
elemanının asansörlü olması yüksekliğinin istenildiği şekilde ayarlamasını
sağlayacağından daha kullanışlıdır.
Aktivite alanlarının aydınlatılması
Mutfaktaki işlevlerin hemen hemen hepsinin
gerçekleştirildiği aktivite alanları beş temel başlık altında gruplandırıyor:
• Depolama
• Yıkama
• Hazırlama
• Pişirme
• Yemek yeme.
Yıkama, hazırlama ve pişirme alanlarında gerekli olan
aydınlık düzeyi aynıdır. Bu alanlarda ışık kaynağı her zaman mekanı kullanan
kişinin önünden gelecek şekilde konumlandırılmalı ve çalışma tezgahına hiçbir
zaman gölge düşmemelidir (Asensio, 2003). Aydınlatma elemanları birden fazla
sayıda kullanılacaksa birbirleri arasındaki mesafe mutfağı kullanan kişinin en
rahat biçimde çalışmasına imkan verecek şekilde olmalıdır. Söz konusu aktivite
alanlarının aydınlatılmasında şerit biçiminde floresan kullanılabilir. Floresan
aydınlatma elemanı üst dolapların veya rafların alt kısmına, ön yüze yakın bir
şekilde monte edilmelidir. Ancak çok parlak ve göz alıcı özelliğe sahip olduğu
için muhakkak ışık bantı ile gizlenmeli ve ışığın direk göze gelmesi
engellenmelidir.
Yıkama, hazırlama ve pişirme alanlarının aydınlatılmasında
düşük voltajlı halojen lambalar da kullanılabilir. Halojen lambalar dolap
altlarına gömülecek kadar ince olduklarından daha estetik tasarımlara imkan
vermektedir. Aydınlatma elemanlarının gömme veya yarı gömme olması daha az
kirlenmesini ve yağlanmasına sebep olacağından kullanım kolaylığı açısından da
büyük bir avantaj sağlayacaktır. Düşük voltajlı halojenlerin kullanılabilmesi
için bir voltaj ayarlayıcısına ihtiyaç olduğu ve tesisat döşenirken bunun hesaba
katılması gerektiği unutulmamalıdır. Halojen lambalar çok ısındıklarından
yerleri belirlenirken çocukların erişemeyecekleri noktalarda olmalarına özen
gösterilmelidir. Eğer mutfak için üretilmiş çok ısı yaymayan özel halojenler
kullanılacaksa ışık kaynağının yeri istenildiği şekilde belirlenebilir.
Depolama alanlarının aydınlatılması
Mutfaktaki depolama alanlarının aydınlatılmasında dolap
içlerine yerleştirilecek olan aydınlatma elemanları sadece dolap kapakları
açıldığında otomatik olarak yanacak biçimde ayarlanmalıdır. Cam kapaklı
dolapların içerisinde ise mekana daha estetik bir görünüm kazandırmak amacıyla
sürekli yanan aydınlatma elemanları kullanılabilir.
Genel mekan aydınlatması
Genel mekan aydınlatmasında en önemli şeylerden biri
mutfağın hiçbir yeri karanlıkta kalmayacak biçimde tasarlanmış olmasıdır.
Ayrıca aktivite alanlarının aydınlatılmasında olduğu gibi mutfağın neresinde
durulursa durulsun çalışma tezgahına gölge düşmemelidir.
Genel mekan aydınlatması için seçilecek olan aydınlatma
elemanlarının mutfak stiline uygun olması estetik açıdan son derece önemlidir.
Mutfağın genel aydınlatmasında renkli ışık kaynakları kullanılabilir. Ancak bu
tür bir aydınlatma algılamayı zorlaştıracağı için aktivite alanlarını
etkilemeyecek biçimde konumlandırılmalıdır. Renkli ışık kaynakları sadece
mekanın belli bölgelerini birbirinden ayırmak için değil aynı zamanda farklı
atmosferler yaratmak için de kullanılır. Fiberoptik ışık kaynakları bükülme
özelliğine sahip olduğundan genel mekan aydınlatmasında kullanılarak sıra dışı
tasarımlar gerçekleştirilebilir.
Tavanı aydınlatacak biçimde yerleştirilmiş olan ışık
kaynakları hem mekanın daha yüksek görünmesini hem de ortamın yumuşak bir
biçimde aydınlatılmasını sağlayacaktır. Genel mekan aydınlatma elemanlarına ait
kontrol düğmelerinin dimmer olması mutfağın farklı bölgelerinde farklı aydınlık
seviyelerinin elde edilmesini sağlar. Duvarı aydınlatan ışık kaynakları çok
zarif bir görünüm sağlayacağından mutfağa değer katacaktır. Bu tür aydınlatma
elemanları özellikle yemek yeme ve dinlenme alanları için idealdir.
Ayaklı ve hareketli aydınlatma elemanları istenilen yere
taşınabildiğinden büyük mutfaklar için son derece pratiktir. Ancak bu tür
aydınlatma elemanları için mutfağın uygun yerlerine prizler konularak yerde kabloların
dolanmasına engel olunmalıdır. Ayaklı lambadan çıkan ışığın gözü rahatsız
etmemesi için aydınlatma yönünün yukarı doğru ve göz seviyesinin üzerinde
olması gerekmektedir.
Mutfaktaki tüm aydınlatma elemanları için kullanılacak
kontrol düğmeleri kolay temizlenebilir ve uzun ömürlü olmalıdır. Kontrol
düğmelerinin yerden yüksekliği dirsek seviyesinde olacak biçimde
ayarlanmalıdır. Böylece eller dolu iken de çok rahat bir biçimde açılıp
kapatılması sağlanmış olur. Eğer mutfak büyük ve birden fazla girişe sahipse
her bir alanın kendine ait kontrol düğmesi olmalı ve birbirinden bağımsız
açılıp kapatılabilmelidir. Bu maksimum kullanışlılık ve ekonomiyi beraberinde
getirecektir.
Aydınlatmanın ideal konumlandırılması
Bir hat üzerinde peş peşe sıralanmış şekilde aydınlatma
elemanlarının konumlandırılması mutfak mekanı için son derece idealdir. Bu
aydınlatma biçiminde tek bir çıkış çok sayıda aydınlatma elemanını kontrol
etmeye imkan vereceğinden tesisat maliyetini de düşürecektir. Ayrıca
kullanılacak olan aydınlatma elemanlarının yönlendirilebilir olması
doğrultularının ayarlanmasına imkan vereceğinden rahat bir kullanım
sağlayacaktır.
Kaynaklar
Asensio, P. (2003). Kitchen Design,teNeues, Spain.
Beazley, M. (1999). The New Kitchen planner. Octopus
Publishing Group Ltd., London.
Bouknight, J.K. (2004). New Kitchen Idea Book, Taunton
Press, U.S.
Clark, S. (2003). Remodeling a Kitchen, The Taunton Pres,
U.S.
Conran, T. (2005). Kitchnes. Octopus Publishing Group Ltd.,
London.
Maney, S. (2003). The New Smart Approach to Kitchen Design,
Creative Homeowner, U.S.
Pretty, R. (2001). The Ultimate Interior Design, London.
Golbeck, D. ve Cosgrove, M., (1994). Smart Kitchen: How to
Create a Comfortable, Safe, Energy-Efficient, and Environment-Friently
Workspace, Ceres Pres.
Grey, J. ve Wilson, A., (2004). Kitchen Culture: Reinventing
Kitchen Design, Firefly Books, Ltd.
McLellan, T., (2003). Small Spaces Beatiful Kitchens
(Interior Design and Architecture), Rockport Publishers.