BoyutPedia

BAKTERİ, bir hücreli canlıların bir bölümüne verilen ad. Eski sınıflandırmalarda bitkiler âleminde gösterilen bakteriler, son sınıflandırmalarda “protista” âlemine alınmışlardır. Bakterileri bitki olarak kabul edersek, bunları en ilkel bitkiler olarak nitelendirmemiz gerekir. Kural olarak klorofilleri yoktur. Diğer renk maddelerine de rastlanmaz. Gerçek anlamda bir hücre çekirdekleri de yoktur. Bakteriler biçim olarak çok değişiktirler. Çomak biçiminde olanlara basil, yuvarlak olanlara koküs, ip gibi ince kıvrımlı olanlara spiral adı verilir. Küme hâlinde bulunan koküslere stafilokok, zincir gibi yan yana dizilmiş olanlara streptokok, çift olarak bulunanlara diplokok denir. Hücre çeperi, bitki selülozuna tam olarak benzemeyen bir selülozdan yapılmıştır. Bu çeper çok dayanıklıdır ve elverişsiz koşullarda, örneğin kuraklık ya da aşırı soğukta daha kalın bir kapsül oluşturabilir. Bakteriler eşeysiz yolla ürerler. Bu, iki türlü olur. Birinci yolda bakteri hücresi bir spor meydana getirir. Bu spor kuraklığa, yüksek sıcaklığa kolaylıkla dayanır, yüzlerce yıl canlılığını koruyabilir; uyku hâlinde kalır ve elverişli ortamda yeni bakteriyi oluşturur. İkinci yolda bakteri hücresi ikiye bölünerek çoğalır. Son araştırmalara göre kimi bakterilerin de eşeyli olarak üredikleri anlaşılmıştır. Elverişli koşullarda bir bakteri hücresinden, yaklaşık olarak 24 saatte 16 milyondan fazla bakteri meydana gelebilir. Gerçekteyse bu sayıya ulaşılmaz, çünkü ortam, organizmaların metabolizmaları sonucu bozulmakta, çoğalma yavaşlamaktadır. Kimi bakteriler ortak bir kılıf içinde bir arada yaşarlar. Bu kılıf içindeki bakteri hücreleri tek tek üremelerini sürdürür ve zamanla kını parçalayarak yeni kollar oluştururlar. Bakteriler hareket edebilirler. Çoğunluğu dışbeslektir ya asalak ya da yarı asalak olarak yaşarlar. Asalak olan birçoğu için bile bu yaşam biçimi kesin değildir; cansız ortamlarda da yaşatılabilmektedirler. Az rastlanan kimi türleri ise kendibeslektir. Bakteriler oksijene olan gereksinmelerine göre “aerob” ve “anaerob” olarak ayrılırlar, yani kimileri yaşamak için oksijene muhtaçtır, kimileriyse değildir. Bakterilerin incelenmesi Robert Koch’un bu canlıları yapay ortamlarda yetiştirmesinden sonra mümkün olmuştur. Bugün bilinen 1.500 kadar bakterinin içinde çok az bir bölümü canlılarda (bitkiler, hayvanlar ve insanlarda) hastalığa neden olurlar. Geri kalanlarıysa yararlıdır. Doğada çürüme ve mayalanmayı sağlayan, bakterilerdir. Eğer bakteriler çürütmeseydi, doğada bir kez oluşan organik madde bozulmadan kalır ve yaşamın sürekliliği söz konusu olamazdı. Bundan başka insan ve hayvanların bağırsaklarında yaşayan bakteriler besinlerin sindirilmesini, baklagillerin köklerinde yaşayanlar, havanın serbest azotunun bağlanarak bitkiler tarafından alınabilmesini, enzim çıkaran bakteriler, mayaların hazırlanmasını ve mayalandırmayı vb. sağlarlar. Kimi bakteriler demir, kükürt depo eder, kimileri de boyamaddesi çıkarır. Bakteriler ayrıca etkinlikleriyle atmosferdeki gaz oranının değişmesinde de rol oynarlar. İnsanoğlunun bakterilerle olan savaşında antibiyotiklerin bulunuşu büyük bir aşama olmuş ve birçok enfeksiyon hastalığı eski gücünü yitirmiştir.

Bakterilerin yaşam alanları çok çeşitlidir. Bakteriler, topraktan başlayıp atmosferin belirli yüksekliğine kadar her yerde yaşarlar. Gözle görülmeyen mikroskobik canlılardır. Zarla çevrili organeller (endoplazmik retikulum, golgi, mitokondri, kloroplast, lizozom vs.) ve çekirdek bulundurmazlar. Sadece ribozom içerirler ve burada protein sentezlerler. Yönetici molekülleri sitoplazmadadır. Hücre zarı dışında hücre duvarı da bulunur. Hücre duvarı karbonhidrat, yağ ve proteinden oluşur. Bazı türlerinde kamçı bulunur. Bazı türleri kendi besinini kendi yaparlar (fotosentez ve kemosentez yapan türleri)

Bazı türleri oksijenli, bazıları ise oksijensiz solunum yaparlar. Her iki solunum çeşidini yapan türleri de bulunur.

Beslenme Şekillerine Göre Bakteriler

Heterotrof Bakteriler      Ototrof Bakteriler

Parazit Bakteriler           Fototrof Bakteriler

Çürükçül Bakteriler         Kemotrof Bakteriler

Ototrof bakteriler, kendi besinlerini üretirler. Kullandıkları enerji kaynağına göre besinlerini iki şekilde üretirler.

Fototrof bakteriler, klorofil taşıdıkları için güneş enerjisini kullanabilir; besinlerini fotosentezle üretirler.

Kemotrof bakteriler, klorofil taşımadığı için güneş enerjisinden yararlanamaz. Besin üretimi için gerekli enerjiyi, inorganik maddeleri oksitleyerek (oksijenle parçalayarak) elde ederler.

Heterotrof bakteriler, besinlerini dışarıdan hazır alır. Bakterilerin çoğu heterotroftur.

Parazit bakterilerin sindirim enzimleri yoktur. Besinlerini, üzerinde yaşadığı konak canlıdan sağlar. Tetanos, verem, şarbon, veba gibi birçok hastalığa bakteriler neden olur. Hastalık yapıcı bakterilere patojen bakteriler denir. Bakterilere karşı antibiyotik kullanılır.

Çürükçük bakteriler, hücre dışına enzim salgılayarak ölü bitki ve hayvanların yapısındaki organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürür.

Bakteriler, solunum şekillerine göre su ve toprağın çeşitli kısımlarında yaşar.

Bakterilerin çoğalması, ikiye bölünme ile sağlanır. Bakteriler uygun ortam koşullarında 20-30 dakikada bir bölünür.

Bakteriler, uygun olmayan çevre şartlarında endospor oluşturur.

Endospor, bakteriye olumsuz koşullardan korur.

Endospor oluşturmuş bakteride metabolik faaliyet minimumdur. Çevre şartları normal hâle geldiğinde endospor kabuğu parçalanır ve bakteri, normal yaşamına devam eder. Endospor oluşumu bakteride bir üreme olayı değildir.

Bakteriler, şekillerine göre yuvarlak, çubuk, virgül ve spiral bakteriler olmak üzere dörde ayrılır. Bakteriler arasında konjugasyon adı verilen olayla gen alışverişi gerçekleşebilir. Ancak konjugasyon ile bakteri sayısı artmaz. Antibiyotikler bakteriyi olumsuz yönde etkiler.

Yanda bir bakterinin şekli gösterilmektedir.

Bakterilerin Faydaları

·          Çürükçül bakteriler, büyük yapılı organik maddeleri parçalayıp basit organik moleküllere dönüştürerek bunların toprağa karışmasını ve böylece toprağın organik maddece zenginleşmesini sağlarlar.

·          Sütün, yoğurt ve peynire dönüşmesini sağlarlar (maya bakterileri).

·          Azot bağlayıcı bakteriler, baklagillerin kökünde bulunur. Havadaki azotu tutarak azotlu bileşiklere dönüştürürler.

·          Bazı bakteriler geviş getiren hayvanların midelerinde yaşarlar ve selülozun sindiriminde görevli enzimleri (selüloz) salgılarlar.

·          Bazı bakteriler insan bağırsağında yaşar; B ve K vitaminini sentezleyerek insana fayda sağlarlar.

·          Bazı bakteri türleri antibiyotik yapımında görev alır.

Bakterilerin Zararları

·          Besinlerin yapısını bozarak kokuşmasına neden olurlar.

·          Hastalık yapıcı türleri canlılarda çeşitli hastalıklara (tifo, verem, tifüs, kolera vb.) neden olurlar.