BoyutPedia

CUMHURİYET, egemenliğin halk tarafından doğrudan doğruya ya da belli süreler için seçilen temsilciler aracılığıyla kullanıldığı devlet yönetim biçimi. Cumhuriyet sözcüğü, Arapça “cumhur” kelimesinden gelmekte olup “halk, ahali, büyük topluluk” anlamındadır. Cumhuriyet, hem bir devlet hem de bir hükûmet şeklidir. Devlet şekli olarak cumhuriyet, egemenliğin bir kişi veya zümreye değil, toplumun tümüne ait olduğu bir devlet demektir. Hükûmet şekli olarak Cumhuriyet, başta devlet başkanı olmak üzere, devletin başlıca temel organlarının, seçim ilkesine göre kurulmuş olduğu, özellikle bunların oluşmasında veraset ilkesinin rol oynamadığı bir hükûmet sistemidir. Gerçekte, devlet ve hükûmet şekli olarak cumhuriyet kavramlarının birbirleriyle çok yakından ilgili olduğu açıktır. Cumhuriyette temel kural, seçimdir. Devlet başkanı belli bir süre için seçilerek iş başına getirilir. Devlet başkanının seçilmesiyle cumhuriyet, başta hükümdarın bulunduğu devlet biçimlerinden ayrılır. Cumhuriyette başta devlet başkanı olmak üzere, devletin temel organlarında yer alacak diğer kişiler, seçimle belirlenir ve bunlar yerlerini belirli bir süre sonra yine seçimle gelen kişilere bırakırlar. Bunlar genellikle yasa koyacak, değiştirecek veya kaldıracak kimselerdir. Devlet başkanının ve yasa koyma yetkisine sahip kişilerin seçimle göreve gelmeleri koşulunun kabul edilmiş olması, o devletin tam anlamıyla cumhuriyet olması demek değildir. Bu seçim sisteminde belli bir sınıfa seçme ve seçilme hakkı verilirse bu devlet, dış görünüşü ile bir cumhuriyet olur. Gerçek cumhuriyetin kurulması ve işlemesi, seçme ve seçilme hakkının bütün vatandaşlara tanınması ve uygulamaya geçilmesiyle mümkündür. Bu devlet biçiminin de köklü olarak varlığını sürdürebilmesi, seçimin demokrasi kuralları içinde yapılmasına ve temel organların bu demokrasi kurallarını yaşatacak biçimde çalışmasına bağlıdır. Bu nedenle gerçek bir cumhuriyet, demokratik hayatla gerçekleşir. Günümüzde cumhuriyetle yönetilen devletlerde temel organlar şunlardır: Devlet Başkanlığı: Belli bir süre için, seçimle göreve gelir. Bu makamın yetkileri az, görevleri sınırlı ve çoğu kez de temsilî niteliktedir. Yasama Organı: Seçimle gelen ve halkın vekili sayılan kişilerin oluşturduğu bir meclisten oluşur. Yürütme Organı: Meclise hesap vermekle görevli kabineye ya da hükûmete denir. Devlet başkanının ya da başbakanın sorumluluğu ve yönetimi altında çalışır. Yargı Organı: Başta, Anayasa Mahkemesi ile her derecedeki adlî ve idarî mahkemeler ve bağımsız yargıçlardan kurulmuştur. Bunlar, millet adına, “yargılama ve hüküm verme” hakkını kullanma yetkisine sahiptirler. Cumhuriyette iki ana fikir hâkimdir: Özgürlük ve eşitlik. Vatandaşlara tanınmış olan bütün temel haklarla çeşitli özgürlükler, bu iki ana fikirden doğup gelişmiştir. Sonuç olarak cumhuriyet idaresi, yürütme ve yargı hakkıyla yetkisinin kaynağının halkta olduğu inancına dayalı bir rejimdir. Türkiye’de 29 Ekim 1923’te siyasî egemenliğin halkın eline geçmesiyle cumhuriyet kuruldu. Saltanat ve hilafetin kaldırılmasıyla son dinî ve monarşik egemenlik kaynakları da yok edildi ve “Türkiye Devleti bir cumhuriyettir” maddesi, 1923’ten günümüze dek Türkiye Cumhuriyeti’nde çıkarılan tüm anayasalarda yer aldı. Batı tipi bir demokrasi oluşturmayı amaç edinen Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk olmuştur. Günümüze dek süregelen cumhuriyet yönetimi, toplumsal karışıklıklar nedeniyle birkaç kez sarsıntı geçirdi (27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980) ve silahlı kuvvetler yönetime el koydu. 1982 Kasımı’nda referandumla kabul edilen son Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’yla yasama görevi iki meclisten tek meclise indirildi, cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı; temel hak ve özgürlüklere yeni düzenlemeler ve kimi sınırlamalar getirildi.