BoyutPedia

ÇAKMAK, FEVZİ, (12 Ocak 1876 İstanbul - 10 Nisan 1950 İstanbul), Kurtuluş Savaşı komutanlarından, Cumhuriyet Döneminin Millî Müdafaa Vekili ve Genelkurmay Başkanı. İlköğrenimini Rumelikavağı Mahalle Mektebi’nde yaptı. Soğukçeşme Askerî Rüştiyesi’nde ve Kuleli Askerî İdadîsi’nde okudu. 1896’da Harp Okulu’nu, 1898’de Harp Akademisi’ni kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Harp Akademisi’nde ve daha sonra Metroviçe tümeni kurmay heyetinde görev aldı (1899). 1907’de Taşlıca (Sırbistan) mutasarrıflığına atandı. 1910’da Taşlıca mutasarrıflığı kendinde kalmak üzere, Kosova Kolordusu kurmay heyetinde görevlendirildi. 1911’de Batı Rumeli’yi İtalyanlara karşı savunmak amacıyla oluşturulan Garp Kolordusu Kurmay Başkanlığı emrine ve 6 Ekim 1911’de İpek Sancağı mutasarrıflığına atandı. Arnavutluk ve Rumeli vilayetleriyle ilgili ıslâhat kararlarını uygulamakla görevli heyet içinde yer aldı (1912). Balkan Savaşı başladığında Yakova’daki 21.Tümen Komutan Vekilliğine, daha sonra Vardar Ordusu Komutanlığı Harekât Şubesi Müdürlüğüne atandı. 1915’te rütbesi mirlivalığa (tümgeneral) yükseltildi. Çanakkale Cephesi’nde Anafartalar Grup Komutanı Mustafa Kemal Paşa’nın, düşman kuvvetlerini püskürttükten sonra hastalanması üzerine Anafartalar Grubu Komutan Vekilliğine getirildi. Çanakkale savaşları sonrası Doğu Cephesi’nde 2.Kafkas Kolordusu Komutanı (7 Eylül 1916), bir yıl sonra Diyarbakır’daki İkinci Ordu ve ardından Filistin’deki Yedinci Ordu Komutanı oldu. 1918’de rütbesi ferikliğe (korgeneral) yükseltilip Erkân-ı Harbiye reisliğine atandı. 1919’da Birinci Ordu müfettişliğine getirildi. İstanbul Hükûmeti’nin Anadolu’ya gönderdiği nasihat heyetinde yer aldı ve Sivas’a kadar gitti (Kasım 1919). İstanbul’a dönüşünde Askerî Şûra üyeliğine atandı. Ali Rıza Paşa ve Salih Paşa hükûmetlerinde Harbiye Nâzırlığı yaptı. 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgali sırasında, İngiliz askerleri tarafından Harbiye Nâzırlığı binasından süngü zoruyla çıkartıldı. Başlangıçta Millî Mücadele’ye fazla sempati duymamasına rağmen Anadolu’ya geçme kararını nasıl verdiğini, Ankara’ya geldiği gün TBMM’de yaptığı konuşmada şöyle açıkladı: “O sırada İngilizler, Harbiye Nezareti’ni işgal ederek benim odama kadar süngülü neferlerini soktular ve lazım gelen emirleri vermekliğimi tebliğ ettiler. Zaten evvelce emirler verildiği için ben kendilerini kemal-i sükûnetle karşıladım. Ancak göğsüne düşman süngüleri dayanmış bir Harbiye Nâzırı, İstanbul’un artık hür ve makam-ı hilafet olmak meziyetini kaybettiğini görmüş bir Harbiye Nâzırı sıfatıyla pek meyus bulunuyordum. O sırada dört yüzü mütecaviz iki sıra dizilmiş süngülü İngiliz efradı arasından geçerek, kapılara birikmiş birtakım Ermeni, Rum ahalinin tahkir edici nazarları arasından geçerek sekinetle (sakin bir şekilde) Babıâli’ye gittim.” 8 Nisan 1920’de gizlice Beykoz’dan hareketle, İzmit üzerinden, Lefke Boğazı’nda Ali Fuat Paşa’nın karargâhına ulaşan Fevzi Paşa’nın gelişi Ali Fuat Paşa tarafından Ankara’ya bildirildi. Mustafa Kemal Paşa’nın daveti üzerine gittiği Ankara’da TBMM üyeleri tarafından Ankara Tren İstasyonu’nda merasimle karşılanarak Meclis’e getirildi (27 Nisan 1920). 3 Mayıs 1920’de Gebze kazasından İstanbul milletvekili seçilerek TBMM’ye girdi. Millî Mücadele’ye katılması üzerine İstanbul Hükûmeti, rütbesinin kaldırılıp nişanlarının geri alınması ve idam edilmesi hakkında ferman çıkardı (26 Mayıs 1920). TBMM’ye girdiği gün, Millî Müdafaa Vekilliğine ve İcra Vekilleri Heyeti Başkanlığına seçildi (3 Mayıs 1920-2 Temmuz 1922). Tecrübeli ve güvenilir bir asker olduğundan Kurtuluş Savaşı boyunca yüksek sorumluluk gerektiren görevlerde bulundu. II.İnönü Savaşı’ndan sonra rütbesi birinci ferikliği (orgeneral) yükseltildi (3 Nisan 1921). Sakarya Savaşı’ndan önce, aynı zamanda Batı Cephesi Komutanı olduğu için devamlı Ankara’da bulunamayan Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekili İsmet Paşa’nın vekilliğini yaptı ve bir süre sonra da bu göreve asaleten atanınca Millî Müdafaa Vekilliği’nden çekilmek zorunda kaldı (5 Ağustos 1921). 30 Ağustos 1922 Başkomutanlık Meydan Savaşı’nın zaferle sonuçlanması üzerine, bu savaşın planlarını hazırlayan kurmay heyetin başkanı olması sebebiyle Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa tarafından Meclis adına kendisine mareşallik rütbesi verildi (31 Ağustos 1922). Cumhuriyetin ilanından sonra Türk Silahlı Kuvvetlerinin ilk Genelkurmay Başkanı oldu (1923-1944). İkinci TBMM’de İstanbul milletvekiliyken, askerlerin siyasetten ayrılması kararı uyarınca, milletvekilliğinden ayrıldı (31 Ekim 1924). 1944’te yaş haddinden emekliye ayrılıncaya kadar Genelkurmay Başkanlığı yaptı. 1944’te emekliye ayrılışından sorumlu tuttuğu Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’ye karşı olduğundan Demokrat Parti listesinden İstanbul milletvekili seçilerek parlamentoya girdi (1946). İnönü’nün karşısına ikinci aday olarak çıkarıldığı cumhurbaşkanı seçiminde aldığı oy sayısının 60’ı geçmemesi, İnönü’ye karşı duyduğu kızgınlığı daha da artırdı. Bir süre sonra Demokrat Parti yöneticileriyle anlaşmazlığa düşüp partiden istifa etti. Daha sonra Millet Partisi’nin kurucuları arasına katıldı (20 Temmuz 1948) ve partinin onursal başkanı oldu. İstanbul Teşvikiye Sağlık Yurdu’nda öldüğünde (10 Nisan 1950) cenazesi, çok büyük bir kalabalık tarafından, ulusal yas ilan edilmediği, radyoda şarkılar çalındığı gerekçesiyle CHP karşıtı gösterilerle ve tekbirler getirilerek dinî törenle kaldırıldı ve Eyüp Mezarlığı’nda toprağa verildi. “Garbî Rumeli’nin Suret-i Ziyaı ve Balkan Harbinde Garp Cephesi Hakkında Konferanslar” (1927), “Büyük Harpte Şark Cephesi Hareketleri” (1936) adlı iki kitabı dışında, 1911’den başlayarak tuttuğu not defterleri Nilüfer Hatemi tarafından, yeni harflere çevrilerek ve açıklayıcı dipnotlar eklenerek iki cilt hâlinde “Mareşal Fevzi Çakmak ve Günlükleri” adıyla yayımlandı.