|
ÇEK CUMHURİYETİ, Orta Avrupa’da devlet. Yüzey Biçimleri: Bir
kara ülkesidir; Elbe Havzası’yla Prag bölgesini çevreleyen ağaçlık eski dağ
kütleleri dörtgeninden oluşur (Sumava, Madenli Dağlar, Südetler, Moravya
Tepeleri). Ortasında, verimli ve kalabalık bir bölge olan Moravya koridoru,
Tuna ülkelerini Kuzey Avrupa’ya bağlar. Ülke topraklarının üçte birinden büyük
bölümü ormanlarla kaplıdır. Doğal kaynakları cıva, kömür, demir, kil ve
grafittir. Tarım ürünleri buğday, şeker pancarı, patates, mısır ve arpadır.
Ülkenin endüstrisi makine, petrol ürünleri, demir-çelik, cam, kimya ve motorlu
taşıtlardır. Tarih: Yüzyıllardan beri ayrı yaşayan ve etnik
bakımdan birbirine kardeş iki ulus olan Çekler ve Slovakların tek bir devlet
olarak birleştirilmesi düşüncesi 19. yüzyılda ortaya atıldıysa da ancak I.Dünya
Savaşı’ndan sonra gerçekleştirilebildi. 1918’de kurulmuş olan Çekoslovakya’nın
(ilk cumhurbaşkanı Masaryk ve başbakanı Beneş), komşu ülkelerle arasındaki
sınırlar 1919 Versailles, Saint Germain ve 1920 Trianon antlaşmalarıyla
saptandı. Fakat bu sınırlar içinde önemli sayıda azınlık kaldı (Almanlar,
Macarlar, Rutenler ve başkaları; asıl Çek ve Slovaklar nüfusun ancak % 65’i).
Bu etnik yapı, iki dünya savaşı arasında ülkenin yaşadığı siyasî bunalımların
başlıca nedeni oldu. 1935’te Masaryk’in yerine başkan seçilen Beneş, Almanların
giderek artan siyasî baskısı altında kaldı. 1938 Münih Konferansı’nda ülkenin
parçalanarak Almanların çoğunlukta oldukları yerlerin (Südet) Almanya’ya
verilmesi; Slovakya’nın özerk olması; Polonya ve Macaristan’a bazı toprakların
bırakılmasına karar verildi. Bu kararlar 1939’da gerçekleşti ve Alman istilası
başladı. Bohemya ve Moravya, Alman egemenliği altına girdi; Slovakya’ya
özerklik verildi. 1942’de Çekoslovakya’daki Alman Valisi Hydrich, Çek Kurtuluş
Hareketi taraftarlarınca öldürüldü (olaya Almanya tarafından çok ağır bir
karşılık verildi ve Lidice kasabası halkının bir bölümü yok edildi). 1945’te,
kurtuluşla birlikte Beneş, Londra’dan döndü. Fakat kısa bir süre sonra çekilmek
zorunda kaldı. 1948’de komünistlerin de yer aldığı Klement Gottwall’ın
koalisyon hükûmeti kuruldu. 1960’ta sosyalist cumhuriyet anayasası onaylandı.
1968’de parti birinci sekreterliğine getirilen Dubçek, ülkede bir
liberalleştirme siyasetini başlattı. Buna karşı çıkan Varşova Paktı üyesi
devletlerin orduları ülkeyi işgal etti. Dubçek görevden uzaklaştırıldı. Ülke
çapında yer yer başlayan direniş hareketleri şiddetle bastırıldı. Dubçek’in
yerine Dr. Gustav Husak getirildi. Böylece “Prag Baharı” diye adlandırılan liberalleşme
dönemi sona erdi. Husak, Sovyetler Birliği’yle ilişkileri yeniden güçlendirdi
ve Varşova Paktı’na bağlılığını gösterdi. Reform hareketlerine son vererek muhalif
güçleri Parti’den tasfiye etti. 1975’te cumhurbaşkanlığı görevini üstlendi.
Husak döneminde parti içindeki siyasî tasfiye nedeniyle kültürel yaşam olumsuz
biçimde etkilendi ve birçok aydın yurt dışına gitti; Husak’a karşı çıkan birçok
aydın kovuşturmaya uğradı; 1977’de bir grup aydın “77 Bildirisi”ni
yayımladılar. Bu girişim çok sert biçimde bastırıldı. Kilise, 77 olaylarını
desteklememesine rağmen 1982’de baskıcı yönetime karşı çıkmaya ve bağımsızlık
istemeye başladı. 1983’te aydınlar, Doğu Bloku ülkelerindeki ve SSCB’deki
reform hareketlerinin desteklenmesi gerektiğini ileri sürdüler. Husak,
reformları izlediklerini, ancak uygulamanın ülke içi koşullara bağlı olduğunu
bildirdi. 1987’de SSCB Devlet Başkanı Gorbaçov’un Çekoslovakya’yı ziyareti
sonrası ülkede reform hareketlerinin yeniden başlaması umudu gündeme geldi.
Aynı yılın Aralık ayında Husak, genel sekreterlikten ayrıldı ve yerine Milos
Jakes getirildi. Yeni yönetim SSCB’ye sıkı sıkıya bağlı bir program uyguladı.
Ancak 1989’da Doğu Bloku ülkelerindeki reformlara yönelik halk istekleri ve
gösteriler arttı. 20 Kasım 1989’da başkent Prag’da 200.000 kişilik büyük bir
kitle gösterisi yapıldı. Göstericiler komünist yönetime son verilmesini ve
seçime gidilmesini istediler. Artan protesto hareketleri üzerine Komünist Parti
yöneticileri istifa etti. Milos Jakes, partiden ihraç edildi; istifa eden
Başbakan Adamec’in yerine Marian Calfa getirildi. 1989’un Aralık ayında yeni
kurulan hükûmette komünist olmayanlar, komünist olanlara karşı, bir bakanlık
fazla kazanarak (11-10) üstünlük sağladılar. 1977’deki olaylarda kovuşturmaya
uğrayan ve 1979’da ağır hapis cezasına çarptırılan muhalif yazar Vaclav Havel,
cumhurbaşkanlığına getirildi. Devlet Başkanı Havel, başbakanlığa M. Calfa’yı
getirdi. Parlamento, 1992’de aldığı bir kararla Çekoslovakya’nın, Çek ve Slovak
devletleri olarak 1 Ocak 1993’te ikiye ayrılmasına karar verince Çekoslovakya
Devleti tarihe karışmış oldu. Çek Cumhuriyeti 1999’da NATO üyesi, 1 Mayıs 2004
tarihi itibarıyle Avrupa Birliği tam üyesi oldu. 2002 yerel seçimleri sonrası,
Vladimir Spidla Başbakanlığı’nda Çek Sosyal Demokrat Partisi, Hristiyan
Demokrat Birlik-Çek Yurttaşlık Partisi ve Özgürlük Partisi’nden oluşan hükûmet
göreve başladı. Ancak 2004’te, hükûmetin malî reformlardaki başarısızlığı ve Çek
Sosyal Demokrat Partisi’nin Avrupa Parlamentosu seçimlerindeki düşük
performansı nedeniyle başbakana karşı parti içindeki güven azaldı. Parti
Başkanı ve Başbakan Vladimir Spidla, görevinden istifa edince hükûmet düştü.
Ağustos 2004’te kabinede az bir değişiklik yapılarak Stanislav Gross
Başbakanlığı’nda yeni hükûmet, görevi devraldı.
ÇEK CUMHURİYETİ
Resmî adı : Çek
Cumhuriyeti
Yüzölçümü : 78.864
km2
Nüfus : 10.216.000
(2005)
Başkent : Prag
Resmî dil : Çekçe
Din : %
39 Katolik, % 39 Ateist, % 4 Protestan
Para birimi : Koruna
|
|