BoyutPedia

DÜYÛN-I UMUMİYE İDARESİ (GENEL BORÇLAR İDARESİ), Osmanlı Devleti’nin borçlarını tasfiye için kurulan uluslararası kuruluş. 1854’te başlayan borçlanma süreci içinde Osmanlı Devleti 1874’e dek 5.297.676.500 frank borç altına girmişti. Bu itibari borca karşılık Osmanlı hazinesine giren gerçek miktar 3.018.884.714 frank, bu borçların taksit ve itfa bedeli ise yıllık 299.068.487 franktı. 6 Ekim 1875’te yayımlanan bir kararnameyle Osmanlı Devleti bu borç taksitinin ancak yarısını nakit olarak, yarısını da %5 faizli bonoyla ödeyeceğini açıklayınca Avrupa kamuoyu bütünüyle Osmanlı Devleti aleyhine döndü. Bu malî bunalım çözümlenmeden, 1877/1878 Osmanlı-Rus Savaşı çıktı. Osmanlı ordularının bu savaşta ağır yenilgiye uğraması üzerine Ayastefanos ve ardından Berlin antlaşmaları imzalandı. Berlin Antlaşması gereği, Osmanlı Devleti, Çarlık Rusya’ya 802.500.000 frank savaş tazminatı ödemek zorunda bırakıldı. Bir yandan Avrupa’ya olan ağır borç, diğer yandan ağır savaş tazminatı ve savaşın getirdiği ağır yük karşısında Osmanlı Devleti, kelimenin tam anlamıyla iflasın eşiğine geldi. 28 Muharrem 1299’da (20 Aralık 1881) yayımlanan yeni bir kararnameyle alacaklılar, alacaklarının % 44’ünden vazgeçtiler. Buna karşılık Osmanlı Devleti tuz, damga resmi, içki, ipek ve balık avı vergilerinin, doğrudan alacaklıların temsilcilerinden meydana gelen uluslararası bir kuruluş aracılığıyla (Düyûn-ı Umûmiye-i Osmaniye Meclis-i İdaresi) toplanmasını kabul etti. Bu kuruluş yedi üyeli bir meclis tarafından (İngiltere, Hollanda, Fransa, İtalya, Almanya, Osmanlı Devleti ve diğer alacaklıları temsilen bir üyeden oluşuyordu) yönetilecek ve başkanlığı sırayla İngiltere ve Fransa temsilcileri tarafından yürütülecekti. İdarenin merkezi İstanbul’daydı (Bugünkü İstanbul Erkek Lisesi binası). Düyûn-ı Umumiye İdaresi, devlet içinde devlet olarak, varlığını Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar sürdürdü. I.Dünya Savaşı sonunda imzalanan Sevr Antlaşması’ndan (1920) sonra, Ankara Hükûmeti’nin güçlenmesiyle birlikte Düyûn-ı Umumiye’nin denetlediği gelir miktarı da düşmeye başladı. Kurtuluş Savaşı’nın başarıyla sonuçlanması üzerine, 16 Ekim 1922’de Ankara Hükûmeti, TBMM’de aldığı bir kararla, İstanbul Hükûmeti’nin vergiler hakkında görüşmelerde bulunma ve antlaşmalar yapma yetkisini tanımayacağını ilan etmesi üzerine Ankara’da bir Düyûn-ı Umumiye Müdürlüğü kurularak daha önce Düyûn-ı Umumiye’nin yönetimi altında bulunan bütün görevliler bu müdürlüğe bağlandı. Nisan 1923’ten sonra İstanbul gümrüğü de, Ankara Hükûmeti adına çalışmaya başladı ve ülke içinde Düyûn-ı Umumiye denetimine son verildi. Ankara Hükûmeti, Lozan Antlaşması’yla Osmanlı Devleti’nden kalan borçları ödeme konusunda alacaklılarla anlaşmaya vardı. Anlaşmanın TBMM tarafından onaylanması ise 1928’de gerçekleşti. Anlaşmaya göre Türkiye, Osmanlı borçlarının 1912’den (Balkan Savaşı’ndan) önceki kısmının %62’sini, sonraki borçların ise %76’sını kabul etti. Böylece Türkiye, 161,3 milyon altın lira olan borcun 107,5 milyon lirasını (%67’si) ödemeyi üstlendi. Toplam borcun 1929’da gelire oranı %6,6, faiz dahil yıllık toplam ödemelerin ise ihracat gelirine oranı yaklaşık %5’ten ibaretti. Sözleşmeye göre, ödemeler Haziran 1929’dan başlayarak yapılacak, Ağustos 1924 ile Haziran 1928 arasındaki yıllık ödemelerden vazgeçilecekti. Ayrıca, Düyûn-ı Umumiye’nin Türkiye’de hiçbir örgütü kalmayacak, denetleme yetkisi olmayan ve yalnızca izleyici nitelikte bir görevlisi bulunacaktı. 1929’da bütün dünyayı etkileyen Büyük Bunalım, Türkiye Cumhuriyeti’nin de ödemeleri aksatmasına neden olduğundan 22 Nisan 1933’te alacaklılarla yeni bir sözleşme yapıldı. Türkiye’nin borcu yeniden gözden geçirilerek yıllık taksit tutarı düşürüldü. Türkiye Hükûmeti, Osmanlı borçlarından kendisine düşen payın son taksitini 25 Mayıs 1954’te ödedi.