BoyutPedia

GÖKTÜRK DEVLETİ, 552’de Bumin Han’ın Avarları (Juan Juan) yenmesiyle kurulan devlet. Bumin, devletini kurunca kağan unvanını aldı, ancak çok yaşamadı, bir yıl sonra öldü. Yerine oğlu Mu-kan geçti (553-572). Mu-kan, Avar Devleti’ni tamamiyle yıktı, Avarlar Göktürk Devleti’ne bağlandı. Mu-kan, Çin işlerine de karıştı, Çin’de T’si Soyu ile Chou Soyu arasındaki çatışmalardan yararlandı. Çin, vergiye bağlandı. Bumin Kağan sağlığında, devletinin batı yakasının yönetimini Yabgu unvanıyla kardeşi İstemi’ye bırakmıştı. Mu-kan, Çin işleriyle uğraşırken, İstemi Yabgu kısa sürede Tanrı Dağlarına kadar olan bölgeyi egemenliği altına aldı; Sasani ve Bizans İmparatorlukları ile ilişkileri oldu. Akhunlar Devleti’ne (Eftalitler) karşı Sasani İmparatorluğu ile iş birliği yaptı. Kızını Sasani Hükümdarı Anuşirvan ile evlendirdi. Sasani-Göktürk iş birliği sonucu Akhun (Eftalit) Devleti yıkıldı. Ceyhun Nehri, Göktürkler ile Sasaniler arasında sınır oldu. Böylece ünlü İpek Yolu’nun Çin ile İran arasındaki bölümü Göktürklerin eline geçti. Mu-kan’ın ölümü üzerine yerine kardeşi T’o-po geçti. T’o-po zamanında Göktürkler arasında Çin etkisi iyice kendini duyurmaya başladı. Kağan, Budizm dinini kabul etti. T’o-po’nun ölümünden beş yıl önce Batı Göktürk Kağanı İstemi de ölmüştü. Bu iki güçlü hükümdarın öldüğü yıllarda Çin’de Sui Soyu, 581 yılında karışıklıklara son vermiş, birliği yeniden sağlamış ve İpek Yolu’na egemen olma politikası gütmeye başlamıştı. Göktürk ileri gelenleri arasında anlaşmazlıkları körükledi. İstemi Yabgu’nun yerine geçen oğlu Tardu ile T’o-po’nun yerine geçen oğlu İşbara arasında üstünlük kavgası başladı ve 582’de Göktürk Hakanlığı, Doğu Göktürk Hakanlığı ile Batı Göktürk Hakanlığı olmak üzere ikiye ayrıldı. Çin her iki devleti birbirine düşürdü, aralarında savaşlar çıkardı. Doğu Göktürk Hakanlığı Çin’in korumasını kabul etmek zorunda kaldı, bir süre sonra da ortadan kalktı (630). Doğu Göktürk Hakanlığı’nın yıkıldığı sıralarda Batı Göktürk Hakanlığı Altay Dağları, Kafkas Dağları ve Hindikuş Dağları arasındaki bölgeye egemendi. Sasanilere karşı Bizans ile iş birliği yapıldı. Sasanilerin Avrupa Avarları ile anlaşmalarına karşılık Bizans, Batı Göktürkleri ile anlaştı. İpek Yolu ticareti Batı Göktürklerine büyük zenginlikler sağladı. Ancak Batı Göktürklerinin bu durumu 630’a kadar sürdü, bu tarihte Batı Göktürk Hakanlığı da Çin’e bağlandı; 659 yılında da tümüyle ortadan kalktı. Doğu Göktürkleri gibi Batı göktürkleri de Çin yönetimine girdiler.

GÖKTÜRK DEVLETI

I.Göktürk Devleti

·          Göktürkler, MS 6. yüzyılın ilk yarısında Altay Dağları’nın doğusunda yaşamakta ve geleneksel sanatları olan demircilikle uğraşmaktaydılar.

·          Siyasî bakımdan Avarlara bağlı olan Göktürklerin başında Bumin Kağan bulunuyordu.

·          Göktürkler, Bumin Kağan önderliğinde Avarlara karşı verdikleri bağımsızlık savaşını kazanarak Göktürk Devleti’ni kurmuşlardır (552). Merkezleri Ötüken’dir.

·          Türk adı ile kurulan ilk devlettir.

·          Bumin Kağan kısa zamanda bütün  Türk boylarını bir yönetim altında toplamıştır.

o        “Türk” adı ilk defa Göktürkler tarafından kullanılmış ve zamanla bütün bir millete ad olmuştur.

·          Bumin Kağan, kardeşi İstemi’yi batı bölgesine yönetici olarak atamıştır.

o        I.Göktürk Devleti, Ortaçağ boyunca, Orta Asya’da kurulan devletler içinde sınırları en geniş olanıdır.

·          İstemi Yabgu, İpek Yolu’nun egemenliği için Sasanilerle iş birliği yaparak Akhun Devleti’ni yıkmış, daha sonra da Sasanilere karşı Bizans ile işbirliğine yönelmiştir

·          Göktürkler, Çin entrikaları sonucu 582’de ikiye ayrılmış, Doğu Göktürk devleti 630’da Çin tarafından yıkılmıştır. Batı Göktürk Devleti ise 659’da Çin egemenliğine girmiştir.

o        Göktürkler, Türklerin kendilerine ait ilk millî alfabesini kullanmışlardır.

            II.Göktürk Devleti (Kutluk Devleti)

·          682’de Çin egemenliğine son veren Kutluk Kağan, II. Göktürk Devleti’ni kurmuş ve İlteriş (devleti derleyen toplayan) unvanını almıştır.

·          İlteriş Kağan, baskı altında tutmak amacıyla Çin’e 46 sefer düzenlemiştir.

·          II. Göktürk Devleti en güçlü dönemini, Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk zamanında yaşamıştır.

·          Bilge Kağan’ın ölümünden sonra eski gücünü kaybeden Göktürkler, 745’te Uygurlar, Karluklar ve Basmiller tarafından yıkılmıştır.

·          Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleri olan Orhun Kitabeleri, 727’de Tonyuyuk, 732’de Kültigin ve 735’te Bilge Kağan adına dikilmişlerdir.

            Orhun Kitabeleri’nde II. Göktürk Devleti’nin kuruluşu ve I. Göktürk Devleti’nin yıkılma nedenleri anlatılmıştır.