GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ, Türkiye’nin en küçük
coğrafî bölgesi (57.200 km2, Türkiye’nin % 7,6’sı). Güneydoğu
Anadolu Bölgesi’nde yalnız Şanlıurfa, Kilis ve Mardin illeri bütünüyle yer
alır. Bunların dışındaki illerin, topraklarının bir bölümü bölge sınırları
içine girer: Gaziantep, Adıyaman, Siirt ve Diyarbakır bu bölgede yer alır.
Ayrıca 1990’da il olan Batman ve Şırnak’ın bir bölümü de bu bölge içindedir.
Bölge, batıdan Akdeniz, kuzeyden ve doğudan Doğu Anadolu Bölgesi, güneyden
Suriye ve Irak toprakları ile sınırlanır. Yüzey Biçimleri:
Güneydoğu Toroslarla kuşatılmış olan bölge, orta kesimdeki Karacadağ’la ikiye
bölünür. Bu kütle, batıdaki Şanlıurfa Platosu’nu, doğudaki Diyarbakır Havzası
ve Mardin-Midyat Eşiği’nden ayırır. Geniş alanları kapsayan Şanlıurfa
Platosu’yla Gaziantep Platosu da Fırat’la birbirinden ayrılmıştır. Batıdaki
Fırat ile doğudaki Dicle’nin ve bu akarsuların kollarının vadilerinde alçak
düzlükler yer alır. Fırat çevresindeki başlıca düzlükler Harran, Tilbeşar ve
Barak Ovalarıdır. Bölgenin kuzeybatısında Gölbaşı yöresinden kaynaklanan Aksu,
Ceyhan Nehri’ne katılarak Akdeniz’e dökülür. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde en
önemli doğal göl, Aksu’nun kaynaklandığı yöredeki Gölbaşı Gölü’dür. En önemli
yapay göllerse Atatürk ve Devegeçidi baraj gölleridir. İklim ve Bitki
Örtüsü: Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde akdeniz iklimi ile karasal iklim
içiçe geçmiştir. Bölgede yazlar kurak ve çok sıcak geçer. En sıcak ay
ortalaması Şanlıurfa’da 32,1 °C, Cizre’de 33,7 °C olarak gerçekleşir. Türkiye’nin en yüksek hava sıcaklığı 48 °C ile (1978) bu bölgede saptanmıştır. Kışlar soğuk ve kar yağışlı geçer. Bununla birlikte hiçbir
merkezde en soğuk ay ortalaması 0 °C’nin altına düşmez. Yıllık ortalama
yağışlar, yaklaşık olarak 350-800 mm arasında değişir. Bölgenin bitki örtüsü
otsu bir yapıya sahiptir. Ağaçsı bitkiler ancak yüzölçümünün yüzde 8’ini
kaplar. Bölgeye genellikle bir bozkır görüntüsü egemendir. Türkiye’nin iki
önemli akarsuyu Fırat ve Dicle, bu bölgeden geçer. Ekonomi:
Bölgedeki tarımsal üretim, Güneydoğu Anadolu Projesi’nin (GAP) tamamlanmasından
sonra birkaç kat artmıştır. Fırat ve Dicle Nehirleri çevresinde yer alan irili
ufaklı ovalarda mercimek, Antep fıstığı, üzüm, nohut, karpuz, kavun, sarımsak,
soğan, tütün, pamuk, buğday ve zeytin yetiştirilir. Türkiye’de kırmızı
mercimeğin %99’u, Antep fıstığının %85’i, üzümün %21’i burada elde edilir.
Hayvancılık, hayvansal ürünler, süt ve süt ürünleri, dokumacılık, ipek
böcekçiliği bölgenin ekonomisinde önemli yere sahiptir. Yeraltı kaynakları açısından
en önemli kaynağı petroldür. Türkiye’de üretilen petrolün tümü bu bölgeden
çıkarılır. Diğer madenler, manganez, demir ve fosfattır. Bunların dışında kalan
sanayi kuruluşları, un ve unlu ürünler, zeytinyağı, sabun, yem, içki, dokuma,
çimento, metal eşya, makine ve tarım aletleri fabrikalarıdır. Turistik
Yerler: Daha önceleri Anadolu’yu Mezopotamya’ya bağlayan yolların
üzerinde olması önemini artırmıştır. Günümüzde gelişmiş bir ulaşım ağı vardır.
Türkiye’nin önemli sınır kapılarından biri olan Hâbur Sınır Kapısı bu
bölgededir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi zengin bir tarihin de mirasçısıdır.
Önemli tarihî kalıntılar barındıran yerlerin başında Hasankeyf, Harran ve
Nemrut Dağı gelir. Öte yandan Mardin, Diyarbakır, Şanlıurfa, Gaziantep gibi
şehir merkezlerinde değişik dönemlerden kalma, mimarî açıdan önemli eserler
vardır.
GÜNEYDOĞU
ANADOLU BÖLGESİ
Genel
Özellikleri
·
Bölge,
Güneydoğu Torosların eteklerinden başlayarak Suriye sınırına kadar uzanır.
·
Kuzey
ve doğudan Doğu Anadolu, batıdan Akdeniz bölgeleri ile çevrilidir.
·
Alan
bakımından Türkiye’nin en küçük bölgesidir.
·
Yer şekilleri
bakımından sade bir yapıya sahiptir.500-600 metre yükseklikte plato ve ovalarla
kaplıdır.
·
En az
nüfusa sahip olan bölgemizdir.
·
Tarım
alanları geniştir.
·
Türkiye’nin
en önemli petrol yatakları buradadır.
·
Ortadaki
Karacadağ sönmüş volkanı, bölgeyi ikiye böler. Doğusu, batısına göre daha
engebelidir.
Orta
Fırat Bölümü
·
Bölgenin
batı kısmını içine alır.
·
Fırat
Nehri tarafından parçalanmış olan Şanlıurfa ve Gaziantep platoları ile Altınbaşak
(Harran), Ceylanpınar ve Suruç ovaları bu bölümde yer alır.
·
Akdeniz’in
ılıtıcı etkisinin buraya sokulması ile bölümde kışlar fazla sert geçmez. Yazlar
sıcak ve kuraktır. Yaz sıcaklığı çok fazla olduğundan yaz kuraklığı aşırı
derecede hissedilir.
·
Bitki
örtüsü bozkırdır. Yükseklerde ormanlar, Gaziantep çevresinde maki bitkisi olan
zeytinlikler görülür.
·
Bölümün
en önemli akarsuyu olan Fırat Nehri ve kolları, derin vadiler içinde aktığından
sulamada zorluklarla karşılaşılır. Fırat üzerindeki Atatürk Barajı ve öteki barajlar,
sulama ve enerji üretiminde bölüme büyük yaralar sağlamaktadır.
·
Bölümde
yükseltinin az, tarım alanlarının geniş ve iklim koşullarının uygun olması, tarım
ürünlerinin ve elde edilen gelirin yüksek olmasını, buna bağlı olarak da nüfus
yoğunluğunun ve kentleşme oranının fazla olmasını sağlamıştır.
·
En
önemli yerleşim yerleri: Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman,Nizip, Birecik,
Siverek, Viranşehir’dir.
·
Yetiştirilen
ürünler; tahıl, kırmızı mercimek, pamuk, Antep fıstığı, zeytin, tütün, üzümdür.
·
Bölümde
küçükbaş hayvancılık ve canlı hayvan ticareti yapılır. Ceylanpınar’da büyük bir
tarım işletmesi kurulmuştur.
·
Adıyaman
ve Kâhta çevresinden çıkarılan petrol, en önemli yeraltı kaynağıdır.
·
Bölümde
besin, dokuma, çimento, tarım aletleri yapan ve tarım ürünlerini işleyen
fabrikalar vardır.
·
Şanlıurfa’daki
Balıklıgöl ve Adıyaman’da Nemrut Dağı’ndaki insan başlı tanrı heykelleri,
bölümün en önemli turizm değerleridir.
Dicle
Bölümü
·
Karacadağ’ın
doğusunda kalan bölgenin doğu kesimindeki yerleri içine alır.
·
Diyarbakır
Havzası ile güneyindeki Mardin eşiği bu bölümde yer alır.
·
Bölüm,
Dicle Nehri ve kolları tarafından sulanmakta ve vadilerle yarılmış bulunmaktadır.
·
Bölüm,
deniz etkisinden uzak olduğundan bölümde sert bir karasal iklim görülür. Kışlar
oldukça soğuk geçer, kar yağışı görülür ve don olaylarına rastlanır.
·
Doğal
bitki örtüsü bozkırdır. Kuzeydeki Güneydoğu Torosların eteklerine doğru yağışlar
artar ve yer yer ormanlara rastlanır.
·
Bölümde
nüfus yoğunluğu azdır. Nüfus, Diyarbakır havzası ve Mardin eşiği çevresinde
toplanmıştır.
·
En
önemli yerleşim yerleri; Diyarbakır, Mardin, Siirt, Batman, Nusaybin,
Cizre’dir.
·
Tarım
alanlarının az, iklimin soğuk ve kurak oluşu ürün çeşidini azaltmıştır. En çok
tahıl, kırmızı mercimek, pamuk, tütün, üzüm, karpuz yetiştirilir. Dicle Nehri
üzerine yapılan barajlarla sulama sorunu giderilerek ürün miktarı ve çeşidi artırılmaya
çalışılmaktadır.
·
Küçükbaş
hayvancılık yapılmaktadır.
·
Bölümün
en önemli zenginlik kaynağı petroldür.Petrol yatakları Diyarbakır ve Siirt
çevresinde yer alır. Raman, Garzan, Ulaşlı ve Kurtalan yöresinden çıkarılan
petrolün bir kısmı Batman’daki rafineride işlenir, bir kısmı da petrol borularıyla
İskenderun Körfezi’ne ve oradan, öteki rafinerilere gönderilir. Bölümün diğer
yeraltı zenginlikleri;
Doğal gaz; Nusaybin,
Fosfat; Mardin-Mazıdağı,
Linyit; Cizre yöresinde çıkarılır.
·
Diyarbakır
surları ve kentte bulunan Türk-İslam eserleri, bölümün turizm değerleridir.