BoyutPedia

HACI BEKTÂŞ-I VELÎ, (1209 ?, Horasan - 1271 ?, Hacıbektaş), mutasavvıf, Bektaşîliğin kurucusu. Görüşleriyle, tekke ve tasavvuf edebiyatımızın temel kaynağını oluşturan; Bektaşîlik tarikatının kuruluşunda önemli bir yeri olduğu kabul edilen Hacı Bektâş-ı Velî’nin yaşamı, efsanelerle örülüdür. 1245-1337 tarihleri arasında yaşadığı da ileri sürülür. Gerçek tarihî kişiliğini ortaya koyabilecek belgeler ise çok azdır. Eflâkî’nin “Menâkıbü’l Ârifîn” (Ariflerin Menkıbeleri) ve kendi adını taşıyan “Vilâyet-nâme” ya da “Vilâyetnâme-i Hacı Bektaş” adıyla tanınan “Menakıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî”de anlatılanlar, tarihî yaşamöyküsü değil; yaşamıyla ilgili menkıbelerdir. “Âşıkpaşazâde Tarihi”nde yazılanlar da, bu menkıbelerden arındırılmış değildir. Bu kaynaklara göre, Horasan’da bulunduğu dönemde Yeseviye tarikatının görüşlerini benimsedi. Horasan’dan gelip ilkin Sivas’ta konakladı. Selçuklulara karşı sürekli ayaklanmalarıyla ünlü “Babalılar”a katıldı. Baba İshak’ın halifesi olarak Amasya’ya gitti. Bir süre de Kırşehir ve Kayseri’de bulunduktan sonra, şimdi kendi adını taşıyan, o zamanki Sulucakarahöyük köyüne yerleşti. Baba İshak Ayaklanması’nda, İshak da içinde olmak üzere, kılıçtan geçirilen Babalılardan kalanlar, onun çevresinde toplandı. Bütün Alevî, Şiî, Batınî toplulukları onun yoluna girdi. Mevlânâ gibi başkentte değil, köyde oturdu; Farsça değil, Türkçe söyledi. Bu nedenle aynı yıllarda Mevlevîlik, kentlerde aydınlar arasında, Bektaşîlik ise kırsal alanlarda yayıldı ve kısa sürede bütün Anadolu’yu sardı. Hacı Bektaş’ın bütün öğretisini içeren tek kitabı “Makalat”tır. Ancak Arapça yazılmış bu eserin aslı elde bulunmadığı gibi Hacı Bektâş-ı Velî’nin kaleminden çıkmış olduğu görüşü de tarihî açıdan henüz ispat edilememiştir. Aynı şekilde ona atfedilen şiirlerden bazılarının başkalarına ait olduğu da öne sürülmüştür. Fakat Bektaşî geleneği, birçok şiiri, öyküyü ve sözü ona mal etmiştir. Hacı Bektâş-ı Velî’nin düşüncelerinin odağını sevgi oluşturur. Bütün insanların kardeş olduklarını, ortaklaşa ve barış içinde yaşamaları gerektiğini savunan Hacı Bektâş-ı Velî, insanın bir sevgi varlığı olduğu görüşünü benimsemiştir. Ona göre sevgi, insanı olgunlaştıran, Tanrı’ya ulaşmasını sağlayan; insana, varlık birliğinin anlamını kavratan bir olgudur. Bektaşîlikte üç, dört, yedi, dokuz, hak gibi rakam ve sözler kutsaldır. Tanrı evreni od, yel, toprak ve su ögelerini birleştirerek yaratmıştır. İnsanda bu dört ögeyle birlikte Tanrısal bir töz olan tin de bulunur. İnsana gerçek niteliklerini kazandıran da tindir. Hacı Bektâş-ı Velî’ye göre din ayrılığı, insanlar arasında anlaşmazlık yarattığından gereksizdir. Tanrı’nın varlığına, birliğine inanan bütün insanlar eşit inanç ortamındadır. Bu nedenle Hacı Bektâş-ı Velî’nin etkisi bir yandan edebiyat, diğer yandan da düşünce alanında yeni çığırların açılmasına neden olmuştur. Abdülbâki Gölpınarlı, Hacı Bektâş-ı Velî’ye ait olduğu belirtilen şiirlerin ona ait olmadığını öne sürerek bu şiirlerin, daha sonraki dönemlerde yaşayan Bektaş Çelebi adını taşıyan üç kişiden birine ait olması ihtimalinden söz eder. Bazı araştırmacılar ise bu fikre katılmayıp şiirlerin Hacı Bektâş-ı Velî’ye ait olduğunda ısrar ederler.