HARİTA, coğrafî
olguların dağılımını bir plan içinde gösteren çizimlere verilen ad. Yunanca
“harta” sözcüğünden türetilmiştir. Haritalar çeşitli konularda ve çeşitli
ölçeklerde hazırlanmış olabilir. Bunlar, deniz haritası, astronomi haritası,
derinlik haritaları, magnetik haritalar, topografik haritalar, coğrafya
haritaları diye sınıflara ayrılabilir. Hepsi de kendi ilgi alanları içinde
bulunan bölümleri, çizimler hâlinde gösterirler. Haritacılığın kendine özgü bir
ölçü sistematiği vardır. Yukarıda belirtilen çeşitlemelerin içinde en yaygın
olanı coğrafî haritalardır. Haritalar çizime dayandığından ayrıca bir yoruma
yer verilmez. Olaylar arasındaki ilişkilere dokunmadan, bir bilim dalı için
gerekli olan bilgileri aktaran haritalar da vardır. Bunlar da jeolojik,
pedolojik, bitki ve denizbilim haritaları adı altında sıralanabilir. Yeni Çağa
geçişle birlikte yeni yerlerin keşfedilmesi haritacılığa canlılık getirmiştir.
Deniz ulaşımını kolaylaştırmak amacıyla ilk hazırlanan harita taslakları,
Akdeniz ve çevresiyle Atlas Okyanusu kıyılarını içine alan haritalar olarak
bilinmektedir. Bu anlamda en bilinen harita taslağı Piri Reis tarafından
1525’te hazırlanan “Kitab-ı el-Bahriyye” dir. Bu harita Akdeniz kıyılarını
gösterir. Daha sonraları, yine Piri Reis tarafından bir dünya haritası
çizilmiştir. Türkiye’de bu konudaki ilk ciddî girişimler II. Meşrutiyet’in
ilanıyla gerçekleşmiştir.
Dünya yüzeyinin bütününün ya da bir bölümünün kuşbakışı
görünümünün belirli ölçülerde küçülterek bir düzlem üzerine aktarılmış şekline
harita denir.
Bir çizimin harita özelliği taşıması için;
·
Yeryüzü
·
Kuşbakışı
görünüm
·
Ölçek
gibi özelliklerin mutlaka olması gerekir.
Bir yerin haritası çizilirken öncelikle kullanım
amacı belirlenir.
Kroki
Herhangi bir yerin kuşbakışı görünümünün
kabataslak çizimidir.
Projeksiyon
Harita çizimi yapılırken meydana gelen bozulmaları
en aza indirgemek için kullanılan yönteme projeksiyon denir.
Yeryüzü, bir düzlem üzerine gerçeğe tam uygun olarak
aktarılamaz, birtakım bozulmalar meydana gelir. Bu durumun temel nedeni, Dünya’nın
şeklidir.
Lejand
Harita üzerinde sembollerin gösterildiği bölüme
denir.
Haritaların Ortak Özellikleri
Tüm haritalardan;
·
Yön
belirlenebilir
·
Coğrafî
konum belirlenebilir
·
Uzunluk
ve alan hesaplamaları yapılabilir
Ölçek
Haritalarda gerçek uzunlukların kaç kez küçültüldüğünü
gösteren orana ölçek denir.
Ölçek Çeşitleri
1) Kesir Ölçek
Küçültme oranı kesirle ifade edilen ölçektir.
Örnek: 1 / 100.000 veya
Kesir ölçekte pay sabit ve daima 1 cm’dir,
payda ise daima cm olarak ifade edilir.
Paydadaki rakam ne kadar büyük ise küçültme
oranı o kadar fazladır.
2) Çizik Ölçek
Küçültme oranı çizgi üzerine işaretlenerek gösterilir.
Harita Çeşitleri
A) Ölçeklerine Göre Haritalar
1) Plan
Ölçeği 1/20.000’e kadar olan haritalar.
Örneğin: Şehir haritaları
2) Büyük Ölçekli Haritalar
Ölçeği 1/20.000 - 1/200.000 arasında olan
haritalar.
Örneğin: Topografya haritaları
3) Orta Ölçekli Haritalar
Ölçeği 1/200.000 - 1/500.000 arasında olan
haritalar.
Örneğin: Duvar haritaları
4) Küçük Ölçekli Haritalar
Ölçeği 1/500.000 - 1/100.000.000 arasında olan
haritalar.
Örneğin: Atlas haritaları
Büyük Ölçekli Haritaların
Genel Özellikleri
·
Küçültme
oranı azdır.
·
Paydadaki
rakam daha küçüktür.
Örneğin: 1/50.000 veya
1/130.000 vb.
·
Dar
alan gösterirler.
·
Ayrıntı
fazladır.
·
Hata
oranı azdır.
·
Kâğıt üzerinde
kapladığı alan geniştir.
·
İzohipsler
küçük değerlerle çizilir.
Küçük Ölçekli Haritaların Genel Özellikleri
·
Küçültme
oranı fazladır.
·
Paydadaki
rakam büyüktür.
Örneğin: 1/3 500.000 veya 1/10.000.000 v.b.
·
Geniş
alan gösterirler
·
Ayrıntı
azdır.
·
Hata
oranı fazladır.
·
Kâğıt üzerinde
kapladığı alan dardır.
·
İzohipsler
büyük değerlerle çizilir.
B) Konularına Göre Haritalar
1) Fizikî Haritalar
Yerşekillerini gösteren haritalardır. Fiziki
haritalardan eğim hesaplanabilir ve profil çıkartılabilir.
2) Siyasî Haritalar
Ülke, bölge, il sınırlarını gösteren
haritalardır.
3) Beşerî ve Ekonomi
Haritalar
Endüstri, tarımsal etkinliklerin, madenlerin,
nüfusun, göçlerin v.b. dağılışını gösteren haritalardır.
4) Özel Haritalar
Sadece belirli bir amaç için hazırlanmış olan
haritalar.
Örneğin: Toprak haritaları, Meteoroloji
haritaları vb.
Haritalardan Yararlanma
1) Uzunluk Hesaplamaları
a) Gerçek Uzunluğun Hesaplanması
Gerçek Uzunluk = Harita Uzunluğu .
Ölçek Paydası
G. U = H.U. ÖI.P
Gerçek uzunluk daima km olarak
ifade edilir.
b) Harita Uzunluğunun
Hesaplanması
2) Alan Hesaplamaları
Gerçek Alan = Harita Alanı . (Ölçek
Paydası)2
G.A = H.A. (ÖI.P)2
Alan hesaplamaları yapılırken mutlaka ölçeğin
paydasının karesi alınmalı.
Gerçek Alan
Arazideki engebeler, kabartı ve çukurluklar
dikkate alınarak hesaplanan yüzölçümüdür.
İzdüşüm Alan
Arazideki engebe, yükselti, kabartı ve çukurluklar
dikkate alınmadan hesaplanan yüzölçümüdür.
Bir bölgenin yer şekilleri engebesiz ise, gerçek
alan ile izdüşüm alan arasındaki fark az; yer şekilleri engebeli ise gerçek
alan ile izdüşüm alan arasındaki fark fazladır.