ISLÂHAT
FERMANI, Âli Paşa’nın sadrazamlığı sırasında Abdülmecit’in
yayımladığı ünlü ferman (28 Şubat 1856). 1839 Gülhane Hattıhümayunu (Tanzimat
Fermanı) ile girişilen ıslahata ek birtakım ıslahat (iyileştirme) önlemlerini
öngörüyordu. Bu nedenle fermana “Tanzimatı Hayriye” de dendi. Bütün devlet
adamları ve azınlıkların önderleri önünde Babıâli’de okundu. Gülhane Hattı,
İngilizler ile imzalanan ticaret antlaşmasını (1838) izlemiş, 1856 fermanı ise
Paris Antlaşması’ndan altı hafta önce ilan edilmişti. Her iki fermanda da
ağırlıklı konular, azınlık haklarıyla ilgiliydi. Islahat Fermanı ise azınlık
haklarını daha da genişletiyor, Rum, Ermeni, Yahudi din ve cemaat önderleri
önünde okunarak güvence veriyordu. Bu niteliği ile özellikle bu ferman, Batı
emperyalizminin Osmanlı Devleti’ni sömürgeleştirme sürecinde bir başka adımı
oluşturuyordu. Rus Çarlığı, Kırım Savaşı’na bahane olarak Osmanlı uyruğundaki
Hristiyan haklarını ileri sürmüştü. Osmanlı uyruğundaki Müslüman olmayan
azınlıkların sözcülüğünü ve koruyuculuğunu Rusya’ya kaptırmak istemeyen
İngilizler ile Fransızlar bu konudaki ortak tutumu belirlemek için Viyana’da
bir konferans düzenlediler. Bu konferansta Rusya, Hristiyan uyruğun haklarının
Avrupa devletlerinin güvencesi altına alınmasını, İngilizler din özgürlüğü ile
hukuk eşitliği sağlanmasını, Fransızlar ise Hristiyan uyruk ile Müslüman halkın
her bakımdan eşitliğini savunuyordu. Osmanlı İmparatorluğu Fransız tezini kabul
etti ve Paris Antlaşması’na yetiştirmek için acele fermanlaştırdı. Kısaca 1856
Tanzimat Fermanı Fransız tezinin bir programıdır. Bu konuda 1839 Tanzimat
Fermanı’na 20 madde ekleniyordu. Bu maddeler, Hristiyanlar ile Müslümanların
yasa önünde eşitliği, devlet hizmetlerine ve askerliğe Hristiyanların da
katılması, din eğitiminde herkese özgürlük, Hristiyanlardan da Müslümanlar
kadar vergi alınması, iltizam usulünün kaldırılması vb. azınlık hak ve
özgürlüklerini içeriyordu.
ISLAHAT FERMANI (1856)
Ferman’ın
Yayımlanmasının Amaçları
·
Osmanlı
Devleti’ni çöküntüden kurtarmak,
·
1856
Paris Konferansı’nda azınlık hakları ile ilgili kararlar alınmasını engellemek,
·
Avrupa
devletlerinin iç işlerimize karışmalarını engellemek,
·
Azınlıkları
Osmanlı yönetimine ısındırmak,
·
Tanzimat
Fermanı’nın eksiklerini tamamlamaktır.
Islahat
Fermanı’nın Önemi ve Sonuçları:
·
Islahat
Fermanı ile azınlıklara geniş haklar vererek onları Türk halkı ile kaynaştırmak
isteyen Osmanlı yönetimi amacına ulaşamamıştır.
·
Azınlıkların,
geniş yetkilerle Müslümanlardan daha ayrıcalıklı hâle gelmesi, Müslüman halkın
tepkisini çekmiştir.
·
Islahat
Fermanı, Avrupa devletlerinin Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışmalarını
engelleyememiştir.
·
Avrupalı
devletlerin baskısı sonucu ilan edilmiştir.
·
Tanzimat
ve Islahat fermanları Padişah Abdülmecid devrinde ilan edilmiştir.