BoyutPedia

IRAK, Orta Doğu’da devlet. Kuzeyden Türkiye, doğudan İran, güneyden Kuveyt ve Suudi Arabistan, batıdan Ürdün ve Suriye’yle sınırlıdır. Yüzey Biçimleri: Büyük bölümü çöllerle kaplı olan Irak, dört coğrafî bölgeye ayrılır. Kuzey ve kuzeydoğuda Zagros dağ sisteminin uzantısı olan dağlık bölge yer alır. Bu bölgenin güneyinde 900 metre dolaylarında olan yükseklik, kuzeydoğuda yer yer 3.000 metreyi aşar (Karadağ, Sincan, Karaçok, Hemrin Dağları). Ülkenin en yüksek noktası olan Kuhi Hacı İbrahim Dağı (3.607 metre), bölgenin kuzeydoğusunda, Irak-İran sınırı yakınındadır. Sivri kayalıklar, dik yamaçlar ve derin uçurumlarla kaplı bu bölgeden Dicle Irmağı’nın kolları olan akarsular iner. İkinci bölge El Cezire Platosu’dur. Platonun bir ucu kuzeydeki dağlık bölgeye, diğer ucu batıda Suriye düzlüklerine bağlanır. Güneye doğru hafif eğimlerle alçalan El Cezire, iyi sulanan birkaç vadi dışında çöllerle kaplıdır. Üçüncü bölge Fırat ve Dicle Irmaklarının arasındaki, verimli toprakları olan alüvyon ovasıdır. Asıl Irak diye de adlandırılan bu bölge, Dicle ve Fırat’ın yüzyıllar boyu taşıdığı alüvyonların Basra Körfezi’ni doldurması sonucu oluşmuştur. Yüzölçümü yaklaşık 115.000 km² olan ova, güneydoğuda Bağdat ve El Falluja’dan sonra bataklıklarla son bulur. Dördüncü bölge, batıda Ürdün ve Suriye’ye, güneyde Suudi Arabistan’a uzanan çöller bölgesidir. Bu bölgede tuz çöllerinin yanı sıra step alanları uzanır. Stepler, Fırat’ın aşağı kesimlerinde kum tepecikleriyle sınırlanır. Fırat ve Dicle Irmakları, Irak’ın en önemli akarsularıdır. Türkiye’den gelen Fırat (Irak topraklarındaki bölümü 2.800 km) ve Dicle (Irak topraklarındaki bölümü 1.900 km) Bağdat yakınlarında birbirine yaklaşıp uzaklaştıktan sonra Kuna yakınlarında birleşerek Şattülarap adını alarak Basra Körfezi’ne dökülürler. Fırat ile Dicle arasındaki alana tarih boyunca Mezopotamya (Irmaklar Arasındaki Ülke) denmiştir. Taşma dönemlerinde Fırat’ın debisi 3.000-3.500 m³/sn’ye ulaşır. Büyük Zap, Küçük Zap, Diyala ve Adhaim sularıyla beslenen Dicle’nin debisi, Bağdat yakınlarında Fırat’ın debisinin iki katına ulaşır. Dicle ve Fırat nisan-mayıs aylarında taşarak bölgeyi çok verimli bir balçık tabakasıyla örterler. Irak’ın en önemli gölleri, Mezopotamya’da yer alan Tarlar, Habbaniye, Suyaykıyan, Sadiyak ve Hamar’dır. İklim, Bitki Örtüsü ve Yaban Hayat: Irak’ta yazlar çok sıcak geçer. Sıcaklık temmuz-ağustos aylarında gölgede 46°C’ye ulaşır. Kış aylarında dağlık bölgeler çok soğuktur. Ovalarda don görülür. Yağışlar genellikle kasım-nisan arasındadır. Yağış ortalaması düzlüklerde 170-180 mm, dağlık bölgede 400-600 mm arasında değişir. Temmuz ayının güçlü razgârları kum fırtınalarına neden olur. Bitki örtüsü çeşitlilik gösterir. Çölde kuraklığa dayanan bitkiler, dağ yamaçlarında yer yer meşe ormanları ve fıstık ağaçları, daha yükseklerde dikenli çalılıklar yer alır. Ülkenin batısındaki stepler yaz boyunca otlarla kaplanır. Şattülarap kıyısında hurma ağaçları, güney Irak’taki sulak alanlarda yeşillikler, su otları, söğüt ve kavak ağaçları görülür. Bölgede deve, çakal, sırtlan, çöl faresi, yaban tavşanı gibi yabanıl hayvanlar dışında, ırmak kıyılarında yılan ve kertenkelelere rastlanır. Ekonomi: Çöl iklimi, ekilebilir alanların azlığı (toplam toprakların % 17’si) ekinlere büyük zarar veren taşkınlar, 13. yüzyıldaki Moğol istilalarının yol açtığı yıkım ve yaygın feodal mülkiyet, nüfusun üçte birinden fazlasının geçim kaynağı olan tarımın gelişmesini uzun süre engellemiştir. Ülkede tarımın iyileştirilmesi amacıyla 1958 ve 1970 toprak reformları (arazi boyutlarına sınırlama getirilmesi, kolektif çiftlikler ve kooperatifler oluşturulması), sulama işleri, makineleşme gibi yeni yapılanmalar benimsendi. 80’li yıllardaki İran-Irak Savaşı, gıda ve tarım ürünleri sanayii (buğday, arpa, tütün, yağlı tohumlar) gibi alanlara zarar verdi; savaşın bitiminde Irak, tarımda iç tüketiminin ancak dörtte birini karşılar hâle geldi. Bu dönemde, ülkenin dünyada üçüncü sırada yer aldığı hurma üretimi, üçte bire kadar düştü. Hayvancılık (koyun, sığır ve deve) daha çok batıdaki steplerde yapılır. Petrol, Irak’ın en büyük zenginlik kaynağıdır. Uluslararası tröst niteliğindeki Iraq Petroleum Company’nin (IPC) 1972’de millîleştirilmesinden sonra kurulan Irak Ulusal Petrol Şirketi, üretimin 2/3’ünü sağlar hâle geldi. 1970’li yılların sonunda dünyadaki beş büyük petrol üreticisi arasında yer aldı. Eylül 1980’de İran-Irak Savaşı’nın başlaması, ardından Ocak 1990’da patlak veren Körfez Savaşı, petrol üretiminde ani bir düşüşe neden oldu (Körfez’de Fav [el-fau] Adası petrol terminallerinin tahrip olması; İran’ın müttefiki Suriye’nin, topraklarından geçen petrol boru hattını kapatması). Bunun üzerine Irak, kuzeydeki Kerkük petrol yataklarını Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki limanı Dörtyol’a bağlayan ve güneyde Basra bölgesinden başlayarak Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu limanında son bulan boru hattı gibi yeni petrol boru hatları kurdu. Böylelikle 1985 sonunda, 1980’deki ihracat kapasitesine ulaştı; savaş giderlerini (GSİH) böylelikle karşılayabildi. 1991’de Kuveyt’in işgali ve Körfez Savaşı’yla birlikte Irak, etkisi özellikle sanayi sektöründe hissedilen bir ekonomik ambargoyla ve yeni yıkımlarla karşı karşıya kaldı. Tarih: Bugünkü Irak, tarihî Mezopotamya toprakları üzerinde yer almaktadır. Bu bölge İlk ve Orta Çağda yeryüzünün en parlak uygarlıklarına sahne oldu. Orta Çağda Abbasîler dönemi, tarihinin en parlak zamanıdır (750-1258). Özellikle Harun Reşit (787-809) ve oğlu Memun zamanlarında Bağdat dünyanın başlıca kültür merkezlerinden biriydi. 1258’de Hulagu, 1393’te Timur, ülkeyi işgal ve yağma ettiler. 1534’te Osmanlı egemenliği dönemi başladı. Bu dönem 1918’e kadar sürdü. Özellikle Mithat Paşa’nın valiliği sırasında (1869-1872) Irak’ta başta tarım reformu olmak üzere büyük gelişmeler gerçekleştirildi. I. Dünya Savaşı’ndan sonra Irak, İngiliz mandasına girdi. I. Faysal, 1921’de kral olduysa da, İngiliz mandası 1932’ye kadar sürdü. 14 Temmuz 1958’de gerçekleşen çok kanlı bir darbeyle krallık devrildi. Kral II. Faysal öldürülerek Haşimi iktidarına son verildi. Cumhuriyet ilan edildi. Devrimi yapan General Abdülkerim Kasım’ın rejimini (1958-1963), diğer askerî iktidarlar izledi: Abdüsselam Arif (1963-1966), Abdurrahman Arif (1966-1968), Ahmet Hasan el Bekr (1968-1979). Politik ve ekonomik ilişkilerde İngiliz etkinliğinin yerini 1958’den sonra Sovyetler Birliği ve Fransa aldı. Ülke, Baas Partisi’nin yönetiminde sosyalist düzene girmeye yöneldi. 1961-1966 ve 1969-1975 yıllarında iki kez büyük boyutlara ulaşan Kürt ayaklanması ve bağımsızlık direnişi Irak Devleti’ni çok uğraştırdı. 1975’te İran Şahı ile yapılan antlaşma sonucu Kürtlere yapılan İran yardımı kesilince ayaklanma bastırıldı. 1979’da İran-Irak ilişkilerindeki gerginlik, görüşmeler yoluyla giderilemeyince iki ülke arasında savaş başladı (1980). Savaşa yol açan gelişmelerin temelinde İran ile Irak arasındaki toprak talepleri ve bir dizi siyasî anlaşmazlık yatıyordu. Bu anlaşmazlıklardan en önemlisi, Irak’ın önceleri tek başına denetim altında tuttuğu Şattülarap su yolu ile ilgiliydi. Irak, İran’ın Kürt hareketinden desteğini çekmesi karşılığı 1975’ten beri bu yolu İran’la paylaşmak zorunda kalmış, ancak bu düzenlemeyi içine sindirememişti. Öte yandan, İran’da yönetimi elinde bulunduran İslamcı iktidarın, Orta Doğu’ya ilişkin yayılma politikası, Irak için bir tehdit oluşturuyordu. İki ülke arasındaki savaş 22 Eylül 1980’de, Irak kuvvetlerinin ortak sınır boyunca İran’ın batı kesimini işgal etmesiyle başladı ve iki tarafın da ağır kayıplarıyla 20 Ağustos 1988’deki ateşkes antlaşmasına değin sürdü. 1980 ortalarında İran’ın kaybı 200 bin ölü, 500 bin yaralı; Irak’ınkiler ise 70 bin ölü, 200 bin yaralıydı. Taraflar ateşkes antlaşmasının ardından Cenevre barış görüşmelerine başladılar. İran ile yaptığı savaş ve finansman ihtiyacı sebebiyle Irak, 1990 yılına kadar, geleneksel olarak İran’a karşı olan Suudi Arabistan’ı izledi ve OPEC’e karşı ılımlı bir politika yürüttü. Daha sonra bu tavrını değiştirerek OPEC’te yüksek fiyat politikasına taraf olduğunu açıkladı. Zengin petrol yataklarına sahip olan Kuveyt’i, tarihî gerekçelerle ilhak etmek ve Arap dünyasının lideri konumuna gelmek isteyen Irak, 2 Ağustos 1990’da Kuveyt’e girdi. Irak’ın bu işgaline karşı aralarında ABD, İngiltere, Fransa, Suudi Arabistan, Suriye ve Mısır da olmak üzere 28 ülke, askerî koalisyon oluşturdu. İşgal sonrası BM Güvenlik Konseyi, aldığı bir dizi kararla Irak’ın şartsız çekilmesini ve Irak’a askerî, malî ve ticarî ambargo uygulanmasını istedi. 24 Şubat 1991’e dek yoğun hava bombardımanıyla süren savaş, bu tarihte müttefiklerin geniş çaplı bir kara saldırısına geçmesiyle son buldu. Irak, 27 Şubat’ta BM Güvenlik Konseyi’nin 12 kararını kabul ettiğini açıkladı ve 28 Şubat’ta ateşkes ilan edildi. Birleşmiş Milletler denetimini kırmak istediği gerekçesiyle 1992-1993’te yeni bir operasyon başlatıldı ve sonuç elde edilince bombardımana son verildi. 2003’te, nükleer silahlar yaptığı, BM komisyonlarına tesislerini açmadığı gerekçesiyle koalisyon güçleri Irak’a girdi. Savaş sonunda Nisan 2003’te, Saddam Hüseyin rejimi, askerî bir operasyonla yıkıldı. Bir süre işgal yönetiminde kalan ülkede, 28 Haziran 2004’te geçici yönetim idareyi devraldı. İlk genel seçimin ardından kurulan hükûmet, Mayıs 2005’te göreve başladı. Yeni oluşturulan meclis tarafından Celal Talabani, daha çok sembolik yetkileri olan cumhurbaşkanı olarak seçildi. Talabani, İbrahim Caferi’yi hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Devrik Irak lideri Saddam Hüseyin, 13 Aralık 2003’te yakalandı. ABD nezaretinde bilinmeyen bir yerde tutulan Saddam Hüseyin, iktidarı sırasındaki insan hakları ihlali ve savaş suçları hakkında yargılanmaya başlandı.

IRAK

Resmî adı                :  Irak Cumhuriyeti

Yüzölçümü             :  437.072 km²

Nüfus                     :  26.555.000 (2005)

Başkent                  :  Bağdat

Resmî dil                 :  Arapça

Din                         :  % 97 Müslüman, (% 60-65 Şii, % 32-37 Sünnî), % 3 Hristiyan ya da diğer

Para birimi               :  Irak Dinarı