|
IRMAK, özellikle
genişliği ve taşıdığı su niceliği bakımından su, dere, çay gibi akarsuların en
büyüğü. Çoğu zaman bir deniz ya da göle dökülür. Kimi kurak iklimli bölgelerde
ise denize ulaşamadan, buharlaşma nedeniyle yok olur. Irmaklar çeşitli kolların
birleşmesinden oluşurlar. Bir ırmak ve kollarının yayıldığı alana “akarsu
havzası” ya da “akarsu teknesi” denir. İki akarsuyun havzaları dağların
doruklarından geçen bir çizgiyle birbirinden ayrılır. Buna “su bölümü çizgisi”
denir. En yüksek dereden ana ırmağa değin, bir akarsuyun tüm kollarıyla
birlikte oluşturduğu ağa “akarsu ağı”, denir. Bir ırmağın derinliği ve eğimi,
ulaşıma elverişliliğini ve elektrik enerjisi elde etme potansiyelini belirleyen
unsurlardır. Derin ve geniş ırmaklar kuşkusuz ulaşıma daha elverişlidir.
Bununla birlikte, eğer böyle bir ırmağın eğimi fazla ise ya da sık sık
çağlayanlarla kesiliyorsa ulaşım için uygun olduğu söylenemez. Öte yandan böyle
ırmaklar da elektrik enerjisi üretimine elverişlidir. Bir ırmağın niteliğini
belirleyen diğer önemli özellikleri, debisi (belirli bir noktadan bir saniyede
geçen su miktarı) ve rejimidir (akarsuyun taşıdığı su miktarında mevsimlere
bağlı olarak meydana gelen değişiklikler). Soğuk bölgelerdeki ırmaklar kışın
buz tutar, baharda ve yazın ise suları fazlalaşır. Ilıman iklim kuşağındaki
ırmakların rejimleri çok çeşitlidir. Kimileri bütün yıl düzenli biçimde akar,
kimilerinin suları mevsimlere bağlı olarak alçalıp yükselir. Tropikal bölgedeki
ırmaklar genellikle bol sulu olmakla birlikte yaz yağışları yüzünden büyük
taşkınlara yol açabilirler. Irmaklar, taşıdıkları sularla geçtikleri yerlerde aşındırma
etkisi yaparak yeryüzünün şekillenmesinde de rol oynarlar. Bu, ırmağın (ya da
akarsuyun) yukarı çığırında aşındırma, orta ve aşağı çığırında ise biriktirme
biçiminde olur. Böylece ırmakların göl ya da denize döküldüğü yerde “delta”
oluşur. Bununla birlikte, akıntının fazla olduğu kimi denizlerde, ırmağın
getirdiği birikintiler temizlenir. Irmak ağzı içeriye doğru huni biçiminde
oyularak “haliç” meydana gelir. Bütün bu özellikler insanların ırmaklardan
faydalanma derecesini ve biçimini belirler. Irmaklar, ulaşım, sulama ve
elektrik enerjisi üretimi gibi hizmetleri dışında, içlerinde barındırdıkları
canlılar, özellikle balıklarla insanlar için aynı zamanda besin kaynağıdırlar.
Eskiden ırmak balıkçılığı çok daha yaygındı. Günümüzde ise kent ve sanayi artıklarının
sularını kirletmesi nedeniyle birçoğunda balık ve diğer canlılar hemen hemen
kalmamış gibidir. bk. AKARSU
|
|