|
İNGİLTERE, Avrupa’nın batısında devlet.
İrlanda’nın bağımsız bir devlet olarak kurulması ve 1949’da Commonwealth
üyeliğinden çekilmesinden sonra, Britanya Adaları üzerinde yer alan devletin
resmî adı, Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı biçiminde
değiştirilmiştir. Fakat Türkiye’de de olduğu gibi, İngiltere adı, çoğu kez
Birleşik Krallık ya da Büyük Britanya Adaları’nın yerine kullanılır. Birleşik
Krallık dört siyasal üniteden oluşur: İngiltere, İskoçya, Galler Ülkesi ve
Kuzey İrlanda. Adanın güney ve orta kesimlerinde yer alan İngiltere, kuzeyde
İskoçya, batıda Galler Ülkesi, İrlanda Denizi, doğu, kuzey ve güneyde de Manş
Denizi ile sınırlanır. Büyük Britanya Adası’nı, Fransa kıyılarından ayıran
Dover ya da Calais Boğazı, ülkenin güneydoğu köşesindedir. Başkenti Londra, en
kalabalık kentleri ise Manchester, Birmingham, Leeds, Liverpool ve
Newcastle’dır. Dil İngilizce, halkın %90 kadarının dini Protestandır. Yönetim
bakımından bölgelere (counties) ayrılmıştır. Bu bölgeler ve merkezleri şunlardır:
Bedfordshire (Bedford), Berkshire (Reading), Buckinghamshire (Aylesbury),
Cambridgeshire (Cambridge), Cheshire (Chester), Cornouailles (Cornwall),
Cumberland (Carlisle); Derbyshire (Derby), Devon (Exeter), Dorset (Dorchester),
Durham (Durham), Ely (March), Essex (Chelsmford); Gloucestershire (Gloucester);
Hampshire (Winchester), Herefordshire (Hereford); Hertfordshire (Hertford);
Huntingdonshire (Huntingdon), Kent (Maidstone); Lancashire (Preston);
Leicestershire (Leicester), Lincolnshire (Boston); Middlesex (Brentford),
Norfolk (Norwich), Northamptonshire (Northampton), Northumberland
(Newcastle-opon-Tyne), Nottinghamshire (Nottingham), Oxfordshire (Oxford),
Rutland (Oakham); Shropshire (Sherewsbury); Somerset (Taunton); Staffordshire
(Stafford), Saffolk (İpswick), Sussex (Lewes), Warvickshire (Warwick),
Westmorland (Applemy); Wiltshire (Salisbury), Worcestershire (Worcester),
Yorkshire (Beverly), Yer şekilleri sadedir ve başlıca iki grupta toplanabilir.
Ortada alçak, üstleri kubbeleşmiş ya da artık bir plato yüzü görünümü almış
eski dağlar (Kaledonya Kitlesi) yayılır. Cheviot ve Pennine (en yüksek yeri
Cross Fell, 893 metre) dağları, dördüncü zaman buzullarının etkisiyle üzeri
birçok göl çanaklarıyla parçalanmış Cumberland (en yüksek yeri Scafell Pike, 989 metre), eski dağlardır. Batıda özellikle güneyde birbirinden az yüksek tepeler, kireçtaşlarından
oluşan sırtlarla (Kuesta) ayrılan, tabanları alüvyonla örtülü ovalar ve
havzalar yayılır. Bunların en genişi Londra Havzası’dır. Kıyılar genellikle
yüksek, çok yerinde yalıyarlıdır ve akarsuların denize ulaştığı yerlerde derin
körfez, koy ve haliçlerle parçalanmıştır (Severn, Mersey, Tamise, Humber vb.).
Akarsular kısa boylu ve beslenme havzaları dardır. Çünkü Büyük Britanya’da
hiçbir yer, deniz kıyısından 125 km’den daha uzak değildir. Böyle olmakla
birlikte, serin, yağışlı ve çok nemli bir iklimin etkisiyle bütün bu akarsular
bol su taşırlar. Çok güçlü olan gelgitin de yardımıyla ağızlarındaki haliçler
derindir ve deniz ulaşımına son derece elverişlidirler. Bu ırmakların
başlıcaları Thames, Trent, Mersey, Severn ve Avon’dur. İskoçya (Scotland),
Kuzey İngiltere’den Cheviot Dağları ve Liddei Vadisi ile ayrılır. Büyük
Britanya’nın kuzeyini kaplar ve kuzeydoğuda Atlas Okyanusu, kuzeybatıda Kuzey
Kanalı ve doğuda da Kuzey Denizi arasında kalır. Shetland, Orkney ve Hebrides
takımadaları da dahil, yüzölçümü yaklaşık 78.772 km2, merkezi Edinbourg, başlıca
kentleri Glasgow, Dundee ve Aberdeen’dir. Yerşekilleri, güneyden kuzeye birbiri
ardına sıralanan yükseklikler ve alçak düzlükler biçimindedir. Cheviot Dağları;
Southern Uplands (en yüksek noktası Merrick, 843 metre); Clyde ve Porth haliçleri arasında Lowlands çöküntü alanı; Highlands ve bunun güney
uzantısı olan Grampiam Dağları (Britanya Adaları’nın en yüksek doruğu olan Ben
Nevis [1.343 metre] buradadır.); Glen More çukurluğu ve 1.182 metreye ulaşan
North West Highlands olmak üzere beş yöreye ayrılır. İskoçya yakınlarında yer
alan ve yukarıda adları geçen takımadalar da dağlıktır. İskoçya’daki bütün bu
dağlık alanlar dördüncü zaman buzullarının izlerini taşırlar. Bu nedenle birçok
küçük göller ve kıyılarda derin fiyortlarla parçalanmıştır. Burada da akarsular
kısa, fakat derin ve su bakımından zengindir. Başlıcaları Clyde, Dee, Forth,
Liddel ve Tay’dir. Galler Ülkesi (Wales); Büyük Britanya Adası’nın batısında,
İrlanda Denizi, Saint George ve Bristol kanalları kıyısında yer alır. Yüzölçümü
20.768 km2, önemli kentleri Cardiff, Suransea
ve Newport’tur. Yönetim bakımından 13 bölgeye ayrılır. Galler, yeryüzü
şekilleri bakımından adanın en dağlık kesimidir. Yaşlı olan bu dağlar da az
yüksek ve üzerleri dördüncü zaman buzullarıyla törpülenmiş ve plato durumuna
gelmişlerdir. En yüksek noktası, kuzeyde Snowdon’dır (1.085 metre). Burada da kıyılar çok parçalanmış, akarsuların ağızlarında Dee ve Wye gibi derin koy ve
haliçler oluşmuştur. Kuzey İrlanda (Northern İreland) İrlanda’nın
kuzeydoğusunda yer alır. Atlas Okyanusu, Kuzey Kanalı ve karadan da İrlanda
Cumhuriyeti ile sınırlanan Kuzey İrlanda’nın (eski adı Ulster) yüzölçümü 14.000
km2, merkezi Belfast, başlıca kenti
Londonderry’dir. Resmî dili İngilizce, halkı, küçük bir Katolik azınlık dışında
Protestan’dır. Yerşekilleriyle İskoçya’ya benzer. Ekonomi:
Birleşik Krallık, ABD, Rusya, Japonya, Almanya gibi gelişmiş endüstri ülkelerine
göre, I. Dünya Savaşı’ndan beri önemini yitirmiş olmasına karşın, ekonomisiyle
yine de dünyanın en başta gelen devletlerinden biridir. Çalışan nüfusun ancak
%3 kadarı tarım, hayvancılık ve balıkçılık sektöründe toplanmış olduğu hâlde,
İngiltere tarımda çok ilerlemiş bir ülkedir. Bu ilerleme, uygulanan çok
gelişmiş teknolojiler sayesindedir. Verim yüksektir, üretim miktarları,
çalışılan arazinin genişliğine ve insan sayısına oranla küçümsenmeyecek
düzeydedir. Bununla birlikte, İngiltere’nin başta besin maddeleri olmak üzere
tarımsal ve hayvansal üretimlerinin ancak pek azı ulusal ihtiyacı
karşılayabilir. Birçoğunun büyük bölümünü dışarıdan satın almak zorundadır
(yün, pamuk, et, meyveler vb.), 19. yüzyılda gerçekleştirilen endüstri
devriminin vatanı olan İngiltere’de bugün de asıl önemli ekonomi kolu
endüstridir ve çalışan nüfusun %40’ını barındırır. Elektrik enerjisinin büyük
bölümü kömüre dayalı termik, bir bölümü ise nükleer santrallerden elde edilir.
Kuzey Denizi kıta sahanlığından elde edilen petrol üretimi ülke ihtiyacının
ancak %26.1’ini karşılar. Petrol tanker filosu 26 milyon detveyt tondur.
Belirli endüstri kolları, belirli yörelerde toplanmış ve bu yöreler belli
endüstrilerde uzmanlaşmıştır: Çeşitli lüks eşyalar (Londra), ağır endüstriler,
seramik (Midlands), yünlü dokumacılık (Yorkshire), pamuklu (en önemli merkez
Lancashire), keten (Belfast), süt mamulleri (Dundee), kimya (en önemli merkez
Swansea), gemi yapımı (Glasgow çevresi, Teeside, Tynedise, Merse, Wear),
demiryolu araçları (Darlington, Derby), otomobil (Birmingham, Coventry,
Dagenham), uçak ve araçları (Bristol, Belfast, Chepter), her çeşit makineler ve
dokumacılık (Lancashire, Chashire), sentetik kauçuk (Manchester, Midlands),
kâğıt (Lancashire, Cumberland). En eski sakinleri Keltler olan İngiltere, MÖ 1.
yüzyılda kısa bir zaman için Sezar’ın istilâsına uğradı ve sonra Roma
imparatorları Claudius, Neron ve Vespasianus tarafından MS 1. yüzyılda
zaptedilerek Roma İmparatorluğu’na katıldı. Cermenlerin istilâsına uğrayan
Roma, 408’de askerlerini İngiltere’den çekti. MS 5. yüzyılda Angl ve Sakson
adını taşıyan Cermen kabileleri adaya akınlar yaptı ve Heptarchia (yedi devlet)
adı ile anılan kent, Sussex, Wessex, Eastanglia, Northumberland ve Mercia
devletlerini kurdular. O tarihlerde ülkenin bütününe England (Ang’lar ülkesi)
adı verilmeye başlandı. 795’te başlayan Danimarka saldırıları 11. yüzyılın
başına kadar sürdü. Sonunda Danimarkalı Büyük Knut (Kanut) adayı bütünüyle
fethetti ve Danimarka ile İngiltere’yi birleştirdi. Anglosakson Hanedanı,
Edward the Confessor tarafından yeniden kuruldu. Daha sonra, kurduğu orduyla
Pevense’ye çıkarma yapan (1466) Normandiya Dükü William, İngiltere kralı oldu.
Norman istilâsı İngiltere tarihi açısından gerçekten bir dönüm noktasıydı;
Anglosakson gelenekleri Normanların getirdiği derebeylik düzeninin kalıbını
aldı ve ada Fransız etkilerine açıldı. Bu etkilerin birleşmesiyle
Anglosaksonların Cermencesi ile Normanların Fransızcası’nın karışımından da, İngiliz
dili doğmaya başladı. Temel kuruluşlar, Normandiya hanedanı (1066-1154) ve daha
sonraki Plantagenet hanedanı (1154-1399) devrinde ortaya çıktı. Bu iki
hanedandan gelen hükümdarlar Fransa’da geniş ve zengin topraklara sahip
olduklarından, Fransa’daki Capet hanedanına bağlıydılar. Kıta ile bu ilişkiler,
İngiltere Krallığı’nı, Fransa krallarıyla sonu gelmez Yüzyıl Savaşları’na
(1337-1453) sürükledi. Bu dönemde II. Henry, 1170’te İzlanda’ya egemenliğini
kabul ettirdi. I. Edward, 13. yüzyılda Galler Ülkesi’ni fethetti. İngiliz
ekonomisi gelişmeye başladı. 15. yüzyıldan itibaren kumaş dokumacılığı başladı.
Aynı yüzyılda İngiltere krallığı birtakım sosyal, dinî ve siyasî
karışıklıklarla sarsıldı. Bu karışıklıklar, soylular sınıfının gücünü kırarak,
parlamentonun siyasî rolünü artırdı. Tamamiyle İngilizlere özgü olan bu
kuruluş, Tudor hanedanı (1485-1603) döneminde daha da geliştirildi. VII. Henry
(1509-1541), millî düzen ve birliği sağlamlaştırdı. VIII. Henry’nin 1533’te
Roma ile ilişkilerini kesmesi, krallık hizmetinde millî bir kilisenin
kurulmasına yol açtı. Böylece İngiltere Protestan bir ülke oldu. Denizcilik
gelişmeye başladı. 16. yüzyılda ilk sömürgeler kuruldu ve ilk büyük deniz
zaferleri kazanıldı. I. Elizabeth’in uzun ve başarılı saltanatı (1558-1603) sırasında,
komşu İskoçya krallığında İngiliz etkisi yayılmaya başladı. İngiltere
Tudorlarıyla İskoçya Stuartları barıştılar. Elizabeth 1603’te ölünce yeğeni
İskoçya Kralı VI. James, I. James adıyla İngiltere tahtına çıktı. Stuartların
tahta çıkmaları, iki krallığı gitgide kaynaştırarak, 1707 kanunu ile Kraliçe
Anne Stuart döneminde kesin şekilde birleşti. Kraliçe Anne Stuart’ın ölümünden
sonra, tahta Alman asıllı Hanover hanedanı geçti. 1 Ocak 1801 tarihinde
yürürlüğe giren “Union Act” adlı yasayla İngiltere, Gal eyaleti ve İskoçya’dan
oluşan Büyük Britanya ile İrlanda “United Kingdom of Great Britain and İreland”
(Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı) adı altında birleştiler. 1901’de
taht, evlenme yoluyla, Saxe-Coburg-Gotha hanedanına geçti. Aynı sülaleden V.
George, 1917’de, İngiltere ile Almanya savaş hâlindeyken, Alman asıllı bu adı
bıraktı ve hanedan adı olarak şatolarından birinin adı olan Windsor’u kabul
etti. Birleşik Krallık, hemen hiçbir ciddî sarsıntı geçirmeden 1921 yılına
kadar sürdü. Ancak İrlanda’da güçlenen özerklik yanlısı akımla (Home Rule)
ihtilâlci Sinn Fein partisinin çıkardığı olaylar ve özellikle 1916’daki isyan,
nihayet 1922’de birleşmeyi bozdu. Bu yılda, Güney İrlanda’nın Katolik olan 26
kontluğu, bir Britanya dominyonu olmak üzere, “İrish Free State” (İrlanda
Serbest Devleti) kurdular. Kuzeyde kalan 6 Protestan kontluk, “Northern
İreland” (Kuzey İrlanda) adıyla birliğe bağlı kaldı. İrlanda Serbest Devleti,
1937’de anayasasını değiştirerek, bağımsız ve demokratik bir cumhuriyet olduğunu
ilân etti. Böylece Birleşik Krallık, İngiltere-İskoçya birliğine dayanmak
zorunda kaldı. Almanya’da iktidara geçen Hitler’in saldırgan tutumu karşısında,
İngiltere uzun zaman yumuşak bir tavır aldı. Fakat Polonya’nın işgal edilmesi
üzerine Almanya’ya savaş açtı (1939). İtalya’nın ve Japonya’nın da İngiltere’ye
karşı savaşa girmesiyle oldukça zor günler geçiren İngiltere, sonunda savaşı
zaferle bitirmeyi başardı. Savaş sonrasında tüm dünyada yaygınlaşan bağımsızlık
hareketleri İngiltere’nin Hindistan’ı, Pakistan’ı, İrlanda’yı ve Afrika’daki
birçok sömürgesini yitirmesine neden oldu. Böylece gücü azalan İngiltere, Batı
dünyasının liderliğini ABD’ye kaptırdı. Savaşın hemen sonrasındaki seçimleri
İşçi Partisi kazandı. 1951 seçimlerinde Muhafazakârlar yeniden iktidara
geldiler. 1952’de II. Elizabeth tahta çıktı. Etkisini giderek artıran ekonomik
bunalım bu yıllardan başlayarak işbaşına gelen hükümetler tarafından tam olarak
giderilemedi. 1973’te Ortak Pazar’a girilmesi ve Kuzey Denizi’nde petrol
bulunması ülke ekonomisini bir parça rahatlattı. 1979’da iktidara gelen
Muhafazakâr Parti lideri Margaret Thatcher başkanlığındaki hükümet, enflasyonu
yenmek için bazı önlemlere başvurdu. Uygulanan sıkı para politikası ve
ücretlerin dondurulması gibi önlemlerle İngiltere’yi eski ekonomik gücüne
kavuşturmak isteyen Thatcher, sendikaların muhalefeti, giderek artan işsizlik,
Kuzey İrlanda’daki terör hareketleri ve ülke içinde yabancılara karşı başlayan
düşmanlık gibi sorunlarla uğraşmak zorunda kaldı. Ayrıca İngiltere’ye bağlı
Falkland Adaları’nın Arjantin tarafından işgali (1982) üzerine girişilen savaş
ülke ekonomisine büyük bir yük bindirdi. Bununla birlikte Margaret Thatcher
başkanlığındaki Muhafazakâr Parti son olarak 1987 Haziranı’nda yapılan
seçimleri de kazanarak, İngiltere siyasal yaşamında üç kez art arda seçim
kazanma başarısını elde etti. 4 Mayıs 1990’da yapılan yerel seçimlerde
Muhafazakâr Parti’nin oyları % 31’e düştü. Yapılan kamuoyu yoklamalarında
İngilizlerin % 64’ünün, Thatcher iktidarını artık desteklemediğini ortaya
koydu. Muhafazakâr Parti liderliği için Kasım’da yapılan seçimlerde Başbakan
Margaret Thatcher, alması gereken oyçokluğunu sağlayamadı. Thatcher 22 Kasım
1990’da başbakanlıktan ve parti başkanlığı görevinden istifa ettiğini açıkladı
ve seçimi hükümetin Maliye Bakanı John Major kazandı. 1992’de yeniden seçilen
Major, zor bir ekonomik durum ve Avrupa kurumlarının milliyetçilik üstü tavrına
karşı güçlü bir muhalefetle başetmek zorunda kaldı. 1993’te Avrupa ile
bütünleşme konusundaki şiddetli muhalefete rağmen Maastricht Antlaşması
onaylandı. Kuzey İrlanda barış süreci başlamış oldu. 1997’de İşçi Partisi
seçimi kazandı; liderleri Tony Blair başbakan oldu. İskoçya ve Galler Ülkesi
daha büyük bir otonomi kazandı. Başbakan Tony Blair, Mayıs 2005’te yapılan
genel seçimlerde, İşçi Partisi’ni üçüncü kez iktidara taşıdı.
Resmî adı : Büyük
Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı
Yüzölçümü : 244.820
km2
Nüfusu : 59.598.000
(2005)
Başkent : Londra
Resmî dili : İngilizce
Din : %63
Anglikan, %14 Katolik, %4 Presbiteryen, %3 Metodist, % 3 Müslüman, %13 diğer.
Para birimi : Sterlin
|
|