|
 
İSTANBUL, Marmara Bölgesi’nde, İstanbul Boğazı’nın iki yanında yer alan il.
Kuzeyde Karadeniz, güneyde Marmara Denizi arasında kalır; doğuda Kocaeli,
batıda Tekirdağ illeriyle sınırlanır; kuzeybatıda Kırklareli ile de kısa bir
sınırı vardır. Yüzey Biçimleri: Ana karakterini, Marmara
Havzası’nın Doğu Marmara bölümünde yer alan iki ana peneplen (yarıova) arasına
sıkışmış, Boğaz, Haliç ve akarsularla parçalanan bir platolar topluluğu
oluşturur. Topraklarının temeli, birinci zaman yaşlı kayaçlardan oluşur. Daha
sonraki jeolojik zamanlarda, ilin engebeli topografyası değişerek bugünkü düz
alanlar, yumuşak ve alçak sırtlar, yuvarlak tepeler görünümünü aldı.
Yüzölçümünün %9,5’unu kaplayan dağlar, Trakya’da Istranca Dağlarının,
Anadolu’da Kocaeli Sıradağlarının alçak uzantılarıdır. Karadeniz’e paralel
olarak İstanbul’a sokulan Istranca Dağları, Tekirdağ-İstanbul sınırında ancak 259 metre yüksekliğe ulaşır. Yalıköy’den sonra küçük tepecikler durumunda sürer ve Terkos Gölü’nün
batısında 114 metreye dik iner. Öte yandan Boğaziçi ve Haliç vadilerinin II. ve
III. zamanlarda aşınmaya uğraması sonucu Boğaz’ın her iki yakasında yer yer
yükselmeler oldu. Anadolu yakası Trakya’dan daha yüksek olmasına karşın
Karadeniz’den Marmara’ya dek ilin kentsel yerleşim alanı içinde ve özellikle
Haliç çevresinde yer alan sırt ve tepeler İstanbul’a ilginç bir görüntü
kazandırdı. İstanbul’a 7 tepeli kent denilmesine yol açan bu tepelerin ilki
Marmara Denizi ile Haliç arasında uzanan yarımadanın en uç noktası olan
Sarayburnu Tepesi’dir. Üzerinde Topkapı Sarayı, Ayasofya, Sultan Ahmet Cami ve
Gülhane Parkı’nın yer aldığı Sarayburnu Tepesi’ni, Nuruosmaniye Tepesi izler;
bu sırtın üzerinde ise Nuruosmaniye Camisi, Çemberlitaş, Sultan Ahmet Türbesi
yer alırken tepenin denize dek inen vadisinde Valide Sultan Cami, Mısır Çarşısı
ve Sirkeci Garı sıralanır. Bu iki sırtın arasında ise üzerinde İstanbul
Üniversitesi’nin bulunduğu Beyazıt Tepesi, Beyazıt Tepesi’nin hemen batısında
Fatih Tepesi yer alır. Bu iki sırtın Haliç tarafında ise Sultan Selim Tepesi ve
Tekfur Sarayı’nın bulunduğu tepeler sıralanır. Davutpaşa Tepesi ise Aksaray’ın
batısında kalır. İlin Anadolu yakasındaki yükseltileri kıyıya yakın ve
Trakya’ya oranla daha diktir. 438 metre yükseltili Kayış Dağı’nı 261 metre yükseltili Büyük Çamlıca ve daha az yükseltili Küçük Çamlıca tepeleri yer alır. Bunların
dışında Ömerli ve Şile çevresinde de tek tek tepelere rastlanır. Başlıcaları
Alemdağ (442 metre) ve Gürgentepe’dir. Trakya ve Kocaeli yarıovaları arasında
dağılan platolar, kuzey ve güneyden denizle sınırlıdır. Boğazın batısında kalan
platolar doğusundakilere oranla daha dalgalıdır. Çatalca Yarımadası’nın
kuzeybatısından Kilyos’a dek uzanan Karadeniz kıyı şeridinin hemen gerisinden
başlayan akarsularla yarılı bu düzlük, güneye doğru yükseltisini yitirerek
girintili çıkıntılı bir kıyı kuşağıyla Marmara Denizi’nde son bulur. Platonun
doğu ucu ise dik yamaçlarla boğaza ulaşır. Platonun il yerleşim merkezindeki
bölümlerinden biri Haliç ile Boğaziçi arasında, üzerinde Beyoğlu semtinin
bulunduğu bölümdür. Eski İstanbul kentinin kurulduğu bölüm ise İstanbul platosu
diye adlandırılır. Bu düzlük Sarayburnu’ndan başlayarak iki yöne doğru
genişleyerek yayılır. Ayasofya, Beyazıt ve Edirnekapı, platonun en yüksek
kesimleridir. Marmara kıyıları girintili çıkıntılı olmakla birlikte Kumkapı’dan
Yenikapı’ya doğru düzleşir. Boğaz’ın doğusunda Kocaeli yarımadası üzerindeki
düzlükler daha engebeli ve dalgalıdır. Örneğin, Üsküdar’ın üzerinde yer aldığı
plato, aşınma oluklarıyla birkaç bölüme ayrılır. Ancak plato Ömerli ve Şile’ye
doğru gidildikçe yükseltisini yitirerek Karadeniz’e ulaşır. İstanbul’un
akarsuları fazla uzun olmadıkları gibi, debileri de yüksek değildir.
Başlıcaları: Küçük Çekmece Gölü’ne dökülen; Sazlı Dere, Nakkaş Deresi. Büyük
Çekmece Gölü’ne dökülen; Sarısu, Çakıl Deresi. Terkos Gölü’ne dökülen;
Istıranca Deresi. Haliç’e dökülen; Alibeyköy Deresi, Kâğıthane Deresi.
Karadeniz’e dökülen; Göksu, Hiciz Deresi ve ilin içme suyunu sağlayan ve
üzerinde Ömerli Baraj Gölü’nün yer aldığı Riva Deresi’dir. Bunların dışında
Tuzla’dan denize dökülen Tavşantepe ve Taşlar dereleri, Pendik’ten denize
dökülen Büyük Dere, Moda koyuna dökülen Kurbağalı Dere’nin yanısıra Karakulak,
Göksu ve Küçüksu Deresi ile Büyük Dere, İstinye, Sarıyer Dereleri sayılabilir.
İstanbul il sınırları içinde Büyük ve Küçük Çekmece, Terkos’un yanısıra Ömerli
ve Alibeyköy baraj göllerinden başka göl yoktur. İklim ve Bitki Örtüsü:
İstanbul iklimini, belirgin bir iklim tipinin kalıplarına sokmak olanaksızdır.
En genel çizgileriyle Akdeniz iklimi ile Karadeniz bölgesi iklimi arasında
geçiş niteliği taşımakla birlikte zaman zaman karasal iklim özellikleri
gözlenir. Bu iklim yapısı, farklı yönlerden gelerek İstanbul’u etkisi altına
alan hava kütlelerine bağlanır. İstanbul’da genel olarak Akdeniz bitki örtüsü
egemendir. Orman ve fundalıklar geniş alanlar kaplar. Karadeniz kıyı bölgesinde
kışın yaprağını döken ağaçlar ve makiler kuzeybatıya doğru Akdeniz iklim
etkilerinin azalmasına koşut olarak kaybolur. Kent çevresinde, Kermes meşesi,
katran ardıcı, üvez, muşmula, kocayemiş, sandal, akçakesme, funda, böğürtlen,
kızılcık, sarmaşık, defne ve benzeri makiler, boğazın her iki yakasında oldukça
yaygındır. İlin Akdeniz bitki örtüsü dışındaki alanları, meşe türlerinin
çoğunlukta olduğu ormanlarla kaplıdır. Trakya’da meşeden sonra en yaygın tür
kayındır. İlin kuzeyinde meşe, kayın, dişbudak ve kestane ormanları geniş
yayılma alanları bulur. İstanbul’un Anadolu kesiminde, Trakya’da olduğu gibi
meşe ve kayın çoğunluktadır. Bunların yanında gürgen, çınar, kestane, ıhlamur,
karaağaç görülür. Ekonomi: İstanbul, ekonomik açıdan Türkiye’nin
en gelişmiş ilidir. İl merkezi eşsiz coğrafî konumu, tarihsel birikimi, artık
başkent olmamasına karşın gelişmesine büyük olanaklar sağladı. Türkiye’de tüm
imalat sanayiinin sağladığı değerin üçte biri, devlete ödenen gelir
vergilerinin yarıya yakını İstanbul ve çevresinden gelir. İstanbul en büyük
ithal limanı, ülkedeki denizyollarının kavşağıdır. Sermayenin, büyük holdinglerin,
bankaların, şirketlerin, sağlık tesislerinin pek çoğu İstanbul’da toplanmıştır.
Farklı dönemlerden tarihî eserleri, sarayları, müzeleri, doğal güzellikleri,
modern konaklama tesisleriyle ülkenin en çok ziyaretçi çeken turizm merkezidir.
Ülke nüfusunun onda birinden fazlası İstanbul’da yaşar. İl nüfusunun üçte
birinden fazlası sanayide çalışır. Madenî eşya, elektrikli makine, cam,
porselen, çimento ve taşıt aracı üretimi yanında kimya, dokumacılık, hazır
giyim, deri ve gıda sanayileri de gelişmiştir. Sanayi sitelerinde birçok küçük
sanayi kuruluşu faaliyet gösterir. İlk Çağdan bu yana şehrin temel ekonomik
faaliyet dalı olan ticaret, günümüzde de canlılığını korumaktadır. Türkiye’nin
önemli toptancı şirketlerinin yarısına yakını İstanbul’da bulunur. Tarım, il
ekonomisinde önemli bir yer tutmaz, ama İstanbul en büyük tarımsal ürün
tüketicisidir. Turistik Yerler: İstanbul’da Bizans döneminden
Ayasofya (523-537), Aya İrini (6. yüzyıl), Galata Kulesi (1348), Binbirdirek
Sarnıcı (4. yüzyıl) ve Yerebatan Sarayı (6. yüzyıl), Bozdoğan Kemeri (4.
yüzyıl), Hagios Theodoros Kilisesi (Mollagüranî Camii, 10. yüzyıl), Hora
Manastır Kilisesi (Kariye Camii, 14. yüzyıl mozaikleriyle ünlü), Konstantin
Lips Manastır Kilisesi (Fenarîisa Camii, 10. ve 14. yüzyıllarda yapılmış iki
kilise), Miraleion Kilisesi (Bodrum Camii, 10. yüzyıl), Pantepoptes Manastır
Kilisesi (Eski İmaret Camii, 11. yüzyıl), Pantokrator Manastır Kilisesi (Zeyrek
Kilise Camii, 12. yüzyıl), Sergios ve Bakhos Kilisesi (Küçük Ayasofya Camii, 6.
yüzyıl), Studios Manastır Kilisesi (İmrahor Camii, 5. yüzyıl), İstanbul
Surları, (5. yüzyılda ilk bölümü yapıldı), Tekfur Sarayı (12. yüzyıl),
Theotokos Pammakaristos Manastır Kilisesi (Fethiye Camii, 12. yüzyıl,
mozaikleriyle ünlü); Osmanlı döneminden Fatih Camii (1463-1470), Eyüp Sultan
Camii (1458-1459), Beyazıt Camii (16. yüzyıl), Mihrimah Sultan Camii (1548),
Süleymaniye Camii (Mimar Sinan yapısı, 1550-1559), Mihrimah Sultan Camii (Mimar
Sinan yapısı, 16. yüzyıl ikinci yarısı), Rüstem Paşa Camii (Mimar Sinan yapısı,
1562), Sokollu Mehmed Paşa Camii (Mimar Sinan yapısı, Kadırga semtinde,
1571-1572), Şemsi Paşa Camii (Mimar Sinan yapısı, 1580-1581), Kılıçali Paşa
Camii (Mimar Sinan yapısı, 1580-1581), AtikValide Camii (Mimar Sinan yapısı,
1583), Yeni Cami (1597-1663), Sultanahmet Camii (1609-1617), Nuruosmaniye Camii
(1741-1755), Laleli Camii (1759-1763), Nusretiye Camii (1823-1826), Dolmabahçe
Camii (1852-1854), Ortaköy Camii (1854), Topkapı Sarayı, Aynalıkavak Kasrı,
Dolmabahçe Sarayı (bugün müze, 1855), Küçüksu Kasrı (1856), Beylerbeyi Sarayı
(bugün müze, 1865), Çırağan Sarayı (bugün otel, 1871), Yıldız Sarayı (19.
yüzyılda yapılan çeşitli köşk ve kasırlar bütünü), Kapalıçarşı; müzeler:
Arkeoloji Müzesi, Ayasofya Müzesi, Kariye Müzesi, Topkapı Sarayı Müzesi,
Hisarlar Müzesi (Rumeli, Anadolu hisarları ve Yedikule), İstanbul Devlet Resim
ve Heykel Müzesi, Askerî Müze, Deniz Müzesi, Mozaik Müzesi, Türk ve İslam
Eserleri Müzesi, Atatürk Müzesi, Halı Müzesi, Sadberk Hanım Müzesi; parklar ve
mesire yerleri: Belgrad Ormanı, Büyük Çamlıca Tepesi, Gülhane Parkı, Hıdiv
Kasrı, Yıldız Parkı, Emirgân Parkı. Atatürk Havalimanı.
|
|