|
JET MOTORU, egzoz
gazlarının verdiği itme gücüyle hareket oluşturan motor tipi. Egzozundan
püskürttüğü gazların momentumu, Newton’un etki-tepki ilkesince motorun bağlı
bulunduğu araca, örneğin uçağa, ters yönde bir momentum, dolayısıyla hareket
sağlar. Gerçekte, jet motoru denince mutlaka yakıt yakan ve egzoz gazlarının
tepkisiyle çalışan motorlar anlaşılmamalıdır. Önemli olan motorun bağlı
bulunduğu aracı hareket ettirecek bir madde püskürtmesini sağlamaktır. Örneğin,
su püskürterek hareket eden tekneler ya da hava üfleyerek çalışan otomobiller
yapılmıştır. Ancak jet motorları daha çok uçaklarda kullanılır. İlk jet
motorunu F. Whittle tasarlamış (1937), ilk jet motorlu uçak ise Almanlar
tarafından yapılmıştır (1939). Jet motorları, içten yanmalı motorlar sınıfına
girer. Başlıca çeşitleri turbojet, turboprop ve turbofan adlarıyla anılır.
Turbojetler özellikle yüksek hızlı askerî uçaklarda kullanılır. Motora alınan
hava, bir hava kompresöründe sıkıştırılır. Buradan yanma odasına alınan havaya
yakıt (gazyağı-benzin karışımı) püskürtülerek yakılır ve sıcak egzoz gazları,
kompresörü ve motorun öteki parçalarını döndüren bir gaz türbininden geçirilir.
Gazlar daha sonra itme gücünü sağlamak üzere nozul adı verilen memelerden
dışarı püskürtülür. Savaş uçaklarında kullanılan turbojetlerde genellikle
türbin çıkışına yerleştirilen bir yakma ünitesi daha bulunur. Burada sıcak
egzoz gazlarına bir miktar yakıt püskürtülerek ikinci bir yanma, dolayısıyla
daha büyük bir itme gücü sağlanır. Ses altı hızlar için jet motorlarında
daralan nozullar, ses üstü hızlar içinse biri daralan öbürü genişleyen iki
nozul kullanılır. Turboprop jet motorları, türbinine pervane takılmış bir
turbojet motoruna benzer. Bu motorda itme gücünü esas olarak pervane sağlar.
Turboproplar, turbojetlerden daha ekonomik olmakla birlikte, bu tür uçaklarla,
tüm pervaneli uçaklarda olduğu gibi, 800 km/saat üzerindeki hızlara erişilemez. Turbofan motorlar hem turboprop hem de turbojetin
çalışmasına benzer. Esas olarak bir turbojet motorudur. Ancak, motorun önünde
ayrı bir türbinle çalışan bir vantilatör bulunur. İçeri çekilen havanın bir
kısmı yine kompresör aracılığıyla yanma odasına, bir bölümü ise motoru dıştan
yalayarak egzoz gazlarına karışır. Bu, özellikle düşük hızlarda, örneğin uçağın
kalkışı sırasında, motorun itiş gücünü artırır. Gerçekte, ön tarafta yer alan
vantilatör küçük bir pervane gibi görev yapar. Turbofanların jet hızları daha
düşük olduğundan motor gürültüsü de azdır. Ses altı yolcu uçaklarında da bu
motorlar, en verimli motorlardır. Bunlardan başka hiçbir hareketli parçası
olmayan basit bir jet motoru daha vardır. Bu tür jet motorlarında kompresör
yerine, içeri giren havanın hızını azaltarak basıncını artıran özel biçimli bir
giriş ağzı bulunur. Böylece sıkıştırılan havaya bir miktar yakıt püskürtülerek yakılır
ve nozullardan dışarı atılan sıcak egzoz gazları bir itme gücü sağlar. Bu tür
jet motorları ancak yüksek hızla seyrederken yeterli hava girişi
sağlayabileceğinden başlangıçta başka bir hızlandırıcı mekanizmaya
gereksinirler. Bu nedenle daha çok güdümlü mermilerde kullanılırlar. Güdümlü
mermiler önce roketlerle ateşlenir ve belli bir hıza eriştikten sonra yollarına
bu tür jet motorlarını kullanarak devam ederler. Havanın yeterince girip
sıkışması için söz konusu aracın ses üstü hızlara ulaşması gerekir.
|
|