BoyutPedia

KARS, Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeydoğu kesiminde il. Doğuda Ermenistan, güneydoğuda Iğdır, güneyde Ağrı, batıda Erzurum, kuzeyde Ardahan illeriyle çevrilidir. Yüzey Biçimleri: Doğu Anadolu’nun Erzurum-Kars bölümünde yer alan il alanı, genel olarak yüksek platolardan oluşur. Güneyden ve doğudan Arpaçay ve Aras vadileri, kuzey ve kuzeybatıdan Yalnızçam Dağları ve uzantılarıyla çevrili bu yüksek platolar üzerinde, Karadeniz Bölgesi ile Doğu Anadolu’yu birbirinde ayıran dağlar yer alır. Doğu Anadolu Bölgesi’nin diğer illerinden farklı olarak yöredeki dağlar, konik biçimli ve volkaniktir. Genellikle doğu-batı doğrultusunda Erzurum’dan ile sokulan bu kıvrımlı dağlar, il sınırları içinde üç kola ayrılır. Birinci kol, Aras Irmağı su bölüm çizgisini ve ilin güney sınırını oluşturarak güneydoğuda İran sınırına dek uzanır. İkinci kol, Sarıkamış üzerinden il alanını ikiye bölerek, Kars Çayı ile Aras Irmağı havzalarını birbirinden ayırır. Üçüncü kol, ilin kuzey sınırını oluştururak Ermenistan’a dek uzanır. İlin dağ sisteminin ikinci kolunun başlıca yükseltileri; Sarıkamış’ın batısında Soğanlı Dağı (2.808 metre), onun güneybatısında Süphan Dağı (290 metre) ve yine Sarıkamış’ın batısındaki Ziyaret Dağı’dır (2.828 metre). Ziyaret Dağı’ndan doğuya doğru Aras Irmağı ile onun kolu olan Bayram Deresi arasında Aladağ (3.138 metre) yer alır. Doğudan Kars yaylasına sokularak Digor ve Kağızman ilçelerine dek uzanan Ağadeveler Dağı, üç kütleden oluşur. Digor’un kuzeyinde Kars platosu üzerinde Dumanlı Dağı yükselir (2.698 metre). İl dağ sisteminin üç koluysa Allahüekber Dağlarından ayrılarak kuzeydoğuya yönelir ve düzenli bir sıra olan Yalnızçam Dağlarını oluşturur. Ardahan-Göle platosunu kuzeyden kuşatan bu dağ sırası aynı zamanda Kura Irmağı havzası ile Doğu Karadeniz havzasını da ayırır. Öte yandan Artvin ile Kars arasında doğal sınır oluşturan Yalnızçam Dağlarının en yüksek noktası (2.918 metre), bu kolun en önemli yükseltisidir. Sistemin ilk kolu, Kars, Erzurum ve Ağrı illerinin birleşme noktasından başlayarak doğuya doğru İran sınırına dek uzanır. En önemli sırası Kağızman’ın güneyinde geniş bir kütle oluşturan Aras Güneyi Dağları, doğuya doğru Perili Dağ, Durak Dağı ve Zor Dağlar ile devam eder; en yüksek tepesi Aşağıdağ’dır (3.275 metre). Zor Dağ’ın doğusunda Pamuk Dağı (2.634 metre) yer alır. En doğuda, büyük bölümü Ağrı sınırları içinde kalmakla birlikte doruğu Kars ili sınırları içinde kalan Ağrı Dağı yükselir (5.123 metre). Kars’ın %50.7’sini kaplayan engebeli platolar, genellikle akarsu vadilerinde sıralanan ovalar arasında, bu ovalardan 250-500 metre yükseklikte yer alır. Bu geniş ve dalgalı platolar grubu genel olarak Kars platoları olarak adlandırılır. Yükseklikleri 1.500 ile 2.000 metre arasında değişen bu platolar Kars ovasının çevresinde, dağların yamaçları arasında yer alır. Kars yöresinde çoğunlukla akarsu boylarında sıralanan ve ilin sosyal ve ekonomik yaşamında büyük önem taşıyan ovaların başlıcaları Kars, Iğdır ve Posof Ovası’dır. Yöredeki akarsular, Aras Irmağı, Arpaçay, Kura Irmağı ve Kars Çayı’dır. İl toprakları üzerindeki çok sayıda gölden en önemlileri Çıldır, Aygır, Deniz, Tuna ve Aktaş (Hazapin) Gölleridir. İklim ve Bitki Örtüsü: Türkiye’nin en sert iklimli bölgelerinden biri olan ilde Doğu Anadolu yüksek yayla iklimi egemendir: Kışlar çok soğuk ve sert, yazlar serin, ilkbahar ve sonbahar mevsimleri çok kısadır. Bununla birlikte Iğdır Ovası’nda çöküntü dolayısıyla kışlar pek sert geçmez, yazlar ise kurak ve sıcaktır. Kars, doğal orman alanı içinde yer alır. Nem oranının Doğu Anadolu’nun diğer yörelerine göre yüksek olması nedeniyle orman kuşağı alt sınırı, 1.800 metreden başlayıp 2.800 metreye dek yayılır. Kars dışında, yurdun hiçbir yöresinde ormanlar bu denli yüksekte yer almaz. Ormanlar çoğunlukla iğne yapraklı bitkilerden oluşur. Yaylalar, karların erimesiyle birlikte kısa sürede ot ve çayırlıklarla kaplanır. Serin geçen yazlar nedeniyle çayırlar hiç kurumadığından hayvancılık için elverişli ortamı oluşturur. Ekonomi: Kars’ın ekonomisi tarıma dayanır ve il halkının beşte dördü bu alanda çalışır. Tarımın en önemli kolu hayvancılıktır ve at besiciliği önemli yer tutar. Ayrıca arıcılık da gelişmiştir. Yükseklik ve iklim koşullarının sertliği nedeniyle tarımsal ürün çeşidi sınırlıdır. 1968’de kalkınmada öncelikle iller kapsamına alınmasına karşın Kars’ta sanayi yeterince gelişmemiştir. Et ve Balık Kurumu kombinası, yem ve çimento fabrikaları, başlıca kamu yatırımlarıdır. Özel kesimin süt tozu, gravyer, deri ve ayakkabı fabrikaları vardır. Küçük atölyelerde tarım araç ve gereçleri, kaşar peyniri üretimi yapılır. Turistik Yerler: Kentte Kars Kalesi, Havariler Kilisesi (16. yüzyılda Kümbet Camii’ne dönüştürülmüştür), Evliya Camii (1579), beylerbeyi konutu Paşa Sarayı, Kars Müzesi (1963’te Kümbet Camii’nde açılan müzede Kars ve Ani çevresinde yapılan kazılarda çıkarılan buluntular sergilenir). Arpaçay ilçesinde Ani harabeleri (Ermeni mimarisinin en gelişmiş örneklerinden biri olan Büyük Katedral, Surp Gregor Kilisesi, Havariler Kilisesi, Surp Gregor Kilisesi, Ebu’l Muammeran Camii. Sarıkamış’ta kış sporları ve kayak tesisleri.

KARS (36)

Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeydoğu kesiminde, aynı adlı ilin merkezi olan kent. Nüfusu 114.071 (2000). Tarih: Kuruluş tarihi bilinmeyen Kars’ın adının, Gürcü dilinde “kapı şehri” anlamında “Karis Kalaki”den geldiği sanılır. Bir sınır ve garnizon şehri olan Kars, İlk Çağdan bu yana coğrafî konumu, stratejik önemi dolayısıyla, tarih boyunca arkası kesilmeyen savaşlarda birçok kez yıkıma uğramıştır. 1064’te Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan tarafından fethedilen şehir, 1239’da Moğollar tarafından bir kez daha yıkıldı. Akkoyunlu savaşlarında yeni bir yıkıma uğradı. Kanunî Sultan Süleyman’ın 1534’teki İran Seferi’nde Osmanlı yönetimine girdi ve şehir Osmanlılarca imar edildi; Kars Kalesi yeniden yapıldı. 16. yüzyılda Erzurum Eyaleti’ne bağlı bir sancak merkezi olan Kars, 1828’de Rus ordusu tarafından işgal edildi. Ruslar Kırım Savaşı’nda şehri ele geçirdilerse de, Paris Antlaşması (1856) uyarınca çekilmek zorunda kaldılar. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Kars yeniden Rusların eline geçti; Çarlık yönetimi, merkezi Kars olan, Ardahan, Kağızman ile Oltu’yu da içeren Kars Oblastı’nı oluşturdu. Çarlık yönetimi sırasında yöreye Rus, Yunan, Oset, Malakan göçmenler yerleştirildi; işgal altındaki topraklardan 100.000 dolayında Türk, Anadolu’ya göç etmek zorunda kaldı. Ekim 1917’deki Sovyet Devrimi’nin ardından yapılan barış antlaşması uyarınca Ruslar, Kars’tan çekildiler. Mondros Müterekesi (30 Ekim 1918) hükümleri uyarınca, Osmanlı birliklerinin I. Dünya Savaşı öncesindeki sınırlara çekilerek Kars, Ardahan ve Batum’u boşaltmasından sonra Kasım 1918’de “Kars İslam Şûrası” adıyla bir direniş örgütü oluşturuldu. Bu örgütün önderliğinde Kars’ta toplanan kongrede Güneybatı Kafkasya Geçici Millî Hükûmeti kuruldu. Ancak İngiliz birlikleri bu hükûmetin çalışmalarını engellediler; bu durumdan yararlanan Gürcü ve Ermeni birlikleri Ardahan ve Kars’a girdi. Ankara Hükûmeti’nin Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa 30 Ekim’de Kars’ı geri aldı. Kars, daha sonra imzalanan Moskova (16 Mart 1921) ve Kars (13 Ekim 1921) antlaşmalarıyla Türkiye sınırları içinde kaldı. 1924’te aynı adlı ilin merkezi oldu. Güzel Sanatlar: Kars’ta ayakta kalabilmiş tarihî yapı çok azdır. Kentin en eski tarihî yapısı, Saltuklular zamanında yapılan Kars Kalesi’dir (1152). Beş kat surla çevrilen yapı, iç ve dış kale bölümlerinden oluşur. Oldukça sağlam kalmış olan iç kaleyi çevreleyen dış kalenin ancak kalıntıları günümüze ulaşmıştır. İç kalenin çevresinin uzunluğu 3.500 metredir. Havariler Kilisesi (932-937), 12 havari adına yapılmış bir yapıdır. 1579’da camiye çevrilen yapı, Selçuklu kümbetlerine benzediği için Kümbet Camii olarak adlandırılır. Kilisenin kubbe kasnağının pencere kemerleri arasında havarilerin kabartmaları bulunur. Diğer yapılar arasında Evliya Camii (1579), yıkık durumdaki Paşa Sarayı (1579) sayılabilir. Kars Çayı üzerindeki Taş Köprü (1579) üç gözlü bir yapıdır.

KARS

Yüzölçümü           :  10.127 km²

Nüfusu                 :  325.016 (2000)

İlçe sayısı             :  8

İl trafik kodu         :  36

KARS’IN İLÇELERİ

İlçe                                İlçe Nüfusu

Merkez                       114.071

Akyaka                         14.526

Arpaçay                        24.995

Digor                            25.125

Kağızman                      48.908

Sarıkamış                     57.026

Selim                           25.480

Susuz                           14.885

Toplam (2000):                 325.016