'Her Şey' Hakkında Her Şey
KALITIM, (irsiyet ya da soya çekim de denir), insanın kaynağını, gelişimini ve karakterlerin nesillere geçişini inceleyen bilim dalı. Genetik 19. yüzyılda Darwin, Lamark, Mendel gibi araştırıcıların sayesinde çok ilerlemiştir. Ana ve babalardan çocuklarına doğuştan geçen özellikler ve eğilimler, irsiyet veya kalıtım (heredite) terimi ile ifade edilir. Gregor Mendel’in 1866’da bezelyelerle yaptığı çaprazlamalar sonucu ortaya koyduğu bazı sonuçlar; kalıtım yasaları veya Mendel yasaları olarak da isimlendirilir. Mendel’in deney yaptığı bitkide kırmızı renk karakterini, hücre kromozomlarında bulunan (A) geni, mavi rengi ise (a) geni belirler. AA genlerini alel gen yani gen çifti olarak taşıyan bitkiye homozigot, Aa gibi değişik gen çifti olarak taşıyan bitkiye ise heterozigot adı verilir. İki ayrı renkte homozigot bitkiyi çaprazlaştırdığımızda elde edilen melezlerin genetik karakterleri ve görünüşleri (fenotip), şöyle olmaktadır: Kromozomlarında (AA) genleri taşıyan bitkinin çiçekleri kırmızı, (aa) genleri taşıyan çiçekler ise mavidir. Çaprazlama sonucu (aA), (Aa), (AA), (aa) genotipleri % 25 oranında meydana gelmekte ve (A) geninin yani kırmızı rengin baskın (dominant) ve (a) geninin çekinik (resesif) karakterde oluşuna göre % 75’inin görünüşü (fenotipi) kırmızı veya mor, ancak % 25’i mavi renkte kalır. Bazı hastalıkların görülmesi (hemofili, bazı ruh hastalıkları, Daltonizm, alerji), kan gruplarının belirlenmesi, saç ve göz rengi, boyun uzun veya kısa oluşu gibi birçok fiziksel özellikler kalıtımla ilgilidir. İnsanlarda cinsel üreme sırasında dişi yumurta, erkek sperm hücresi tarafından döllenir. Bu cinsiyet hücrelerinde mevcut 46 kromozom döllenmeden evvel meydana gelen indirgeme bölünmesi (mayoz bölünme) sayesinde 23 kromozoma iner. Bunlara yarı kromozomlu hücre (haploid hücre) denir. Anne ve babadan gelen bu haploid hücreler birleşerek zigot denilen döllenmiş yumurtayı meydana getirirler. Böylece döllenmiş yumurta, anneden gelen 23, babadan gelen 23 kromozomun birleşmesi ile kromozomları tam sayıda bir hücre (diploid hücre) hâlini alır. Yani yumurtanın kromozomları; bir kromozom anneden, bir kromozom da babadan gelecek şekilde ikişer ikişer yerleşirler. Böylece çeşitli karakterleri belirlemek üzere kromozomlarda bulunan genlerin bir bölümü anneden, bir bölümü babadan çocuğa geçmekte ve ondaki karakterleri oluşturmaktadır. KALITIM VE EVRİM Kalıtım (genetik), anne ve baba ile oğul döller arasındaki benzerlikleri, farklılıkları ve canlılardaki karakterlerin oğul döllere aktarılma mekanizmasını inceleyen bilim dalıdır. Bireye ait karakterler, çevreden etkilenmeden sadece kalıtımla belirlenir. Renk körlüğü, hemofili, kan grupları, yapışık parmaklık, kulak kıllılığı gibi özellikler buna örnektir. Bazı karakterlerin oluşumunda ise hem kalıtım hem de evre etkilidir. Boy, kilo, zeka, ten rengi gibi özellikleri örnek verebiliriz. Canlılarda farklı karakterlerin ortaya çıkmasında “gen” dediğimiz birimler rol oynar. Gen: Her biri bir karakterin oluşumunda görev alan ve DNA üzerinde bulunan kısımlardır. Yani DNA, genlerin bir araya gelmesi ile oluşur. Harfler ile simgelenir. (A, a, B, C, d….) Karakter: Canlılardaki çeşitliliğe sebep olan her bir özelliğe karakter denir. Allel Gen: Homolog kromozomlarda karşılıklı olarak bulunan genlere allel gen denir. Örneğin, anneden gelen göz geni ile babadan gelen göz geni birbirinin allelidir. Bu allel genler çocuğun göz rengini belirler. Baskın (Dominant) Gen: Hem homozigot (AA), hem de heterozigot (Aa) durumdayken etkisini belli eden gendir. Büyük harf ile gösterilir.(A, B, C, D…gibi). Örneğin, kıvırcık saç geni dominant iken düz saç geni çekiniktir. Çekinik (Resesif) Gen: Etkisini sadece homozigot durumdayken (aa) belli eden gendir. Küçük harf ile gösterilir (a, b, c, d gibi). Örneğin; mavi göz geni, çekinik kahverengi göz geni, baskın özellik gösterir. Homozigot (Arı Döl): Anne ve babadan gelen genler aynı özellikte ise birey o karakter bakımından homozigottur: (AA), (aa). Heterozigot (Merkez Döl): Anne ve babadan gelen genler farklı özellikte ise birey o karakter bakımından heterozigottur.(Aa) Genotip: Canlının karakterlerinin oluşumu için sahip olduğu gen yapısına genotip denir.(Aa, BB, cc, Dd gibi) Fenotip: Canlının genotipine bağlı dış görünüşüdür. Fenotipin oluşumunda gen ve çevre etkileşimi olur. O halde aşağıdaki ifadeleri tanımlayabiliriz. AA: Homozigot baskın özellik Aa: Heterozigot baskın özellik aa: Homozigot çekinik özellik Not: Bir bireyde çekinik karakterin oluşabilmesi için hem anne, hem de babasından çekinik genlerin bu bireye gelmiş olması gerekir.
KALITIM, (irsiyet ya da soya çekim de denir), insanın kaynağını, gelişimini ve karakterlerin nesillere geçişini inceleyen bilim dalı. Genetik 19. yüzyılda Darwin, Lamark, Mendel gibi araştırıcıların sayesinde çok ilerlemiştir. Ana ve babalardan çocuklarına doğuştan geçen özellikler ve eğilimler, irsiyet veya kalıtım (heredite) terimi ile ifade edilir. Gregor Mendel’in 1866’da bezelyelerle yaptığı çaprazlamalar sonucu ortaya koyduğu bazı sonuçlar; kalıtım yasaları veya Mendel yasaları olarak da isimlendirilir. Mendel’in deney yaptığı bitkide kırmızı renk karakterini, hücre kromozomlarında bulunan (A) geni, mavi rengi ise (a) geni belirler. AA genlerini alel gen yani gen çifti olarak taşıyan bitkiye homozigot, Aa gibi değişik gen çifti olarak taşıyan bitkiye ise heterozigot adı verilir. İki ayrı renkte homozigot bitkiyi çaprazlaştırdığımızda elde edilen melezlerin genetik karakterleri ve görünüşleri (fenotip), şöyle olmaktadır: Kromozomlarında (AA) genleri taşıyan bitkinin çiçekleri kırmızı, (aa) genleri taşıyan çiçekler ise mavidir. Çaprazlama sonucu (aA), (Aa), (AA), (aa) genotipleri % 25 oranında meydana gelmekte ve (A) geninin yani kırmızı rengin baskın (dominant) ve (a) geninin çekinik (resesif) karakterde oluşuna göre % 75’inin görünüşü (fenotipi) kırmızı veya mor, ancak % 25’i mavi renkte kalır. Bazı hastalıkların görülmesi (hemofili, bazı ruh hastalıkları, Daltonizm, alerji), kan gruplarının belirlenmesi, saç ve göz rengi, boyun uzun veya kısa oluşu gibi birçok fiziksel özellikler kalıtımla ilgilidir. İnsanlarda cinsel üreme sırasında dişi yumurta, erkek sperm hücresi tarafından döllenir. Bu cinsiyet hücrelerinde mevcut 46 kromozom döllenmeden evvel meydana gelen indirgeme bölünmesi (mayoz bölünme) sayesinde 23 kromozoma iner. Bunlara yarı kromozomlu hücre (haploid hücre) denir. Anne ve babadan gelen bu haploid hücreler birleşerek zigot denilen döllenmiş yumurtayı meydana getirirler. Böylece döllenmiş yumurta, anneden gelen 23, babadan gelen 23 kromozomun birleşmesi ile kromozomları tam sayıda bir hücre (diploid hücre) hâlini alır. Yani yumurtanın kromozomları; bir kromozom anneden, bir kromozom da babadan gelecek şekilde ikişer ikişer yerleşirler. Böylece çeşitli karakterleri belirlemek üzere kromozomlarda bulunan genlerin bir bölümü anneden, bir bölümü babadan çocuğa geçmekte ve ondaki karakterleri oluşturmaktadır.
KALITIM VE EVRİM
Kalıtım (genetik), anne ve baba ile oğul döller arasındaki benzerlikleri, farklılıkları ve canlılardaki karakterlerin oğul döllere aktarılma mekanizmasını inceleyen bilim dalıdır.
Bireye ait karakterler, çevreden etkilenmeden sadece kalıtımla belirlenir. Renk körlüğü, hemofili, kan grupları, yapışık parmaklık, kulak kıllılığı gibi özellikler buna örnektir.
Bazı karakterlerin oluşumunda ise hem kalıtım hem de evre etkilidir. Boy, kilo, zeka, ten rengi gibi özellikleri örnek verebiliriz.
Canlılarda farklı karakterlerin ortaya çıkmasında “gen” dediğimiz birimler rol oynar.
Gen: Her biri bir karakterin oluşumunda görev alan ve DNA üzerinde bulunan kısımlardır. Yani DNA, genlerin bir araya gelmesi ile oluşur. Harfler ile simgelenir. (A, a, B, C, d….)
Karakter: Canlılardaki çeşitliliğe sebep olan her bir özelliğe karakter denir.
Allel Gen: Homolog kromozomlarda karşılıklı olarak bulunan genlere allel gen denir. Örneğin, anneden gelen göz geni ile babadan gelen göz geni birbirinin allelidir. Bu allel genler çocuğun göz rengini belirler.
Baskın (Dominant) Gen: Hem homozigot (AA), hem de heterozigot (Aa) durumdayken etkisini belli eden gendir. Büyük harf ile gösterilir.(A, B, C, D…gibi). Örneğin, kıvırcık saç geni dominant iken düz saç geni çekiniktir.
Çekinik (Resesif) Gen: Etkisini sadece homozigot durumdayken (aa) belli eden gendir. Küçük harf ile gösterilir (a, b, c, d gibi). Örneğin; mavi göz geni, çekinik kahverengi göz geni, baskın özellik gösterir.
Homozigot (Arı Döl): Anne ve babadan gelen genler aynı özellikte ise birey o karakter bakımından homozigottur: (AA), (aa).
Heterozigot (Merkez Döl): Anne ve babadan gelen genler farklı özellikte ise birey o karakter bakımından heterozigottur.(Aa)
Genotip: Canlının karakterlerinin oluşumu için sahip olduğu gen yapısına genotip denir.(Aa, BB, cc, Dd gibi)
Fenotip: Canlının genotipine bağlı dış görünüşüdür. Fenotipin oluşumunda gen ve çevre etkileşimi olur.
O halde aşağıdaki ifadeleri tanımlayabiliriz.
AA: Homozigot baskın özellik
Aa: Heterozigot baskın özellik
aa: Homozigot çekinik özellik
Not: Bir bireyde çekinik karakterin oluşabilmesi için hem anne, hem de babasından çekinik genlerin bu bireye gelmiş olması gerekir.
Bu sayfada yer alan bütün yazı, fotoğraf, resim, ilüstrasyon ve benzer diğer içerik özgündür ve Boyut Yayıncılık ve Ticaret A.Ş. mülkiyetindedir. Kısmen veya tamamen hiçbir şekilde basılı veya herhangi diğer bir elektronik ortamda (CD, Internet, Intranet, DVD, Video vs) izinsiz kullanılamaz.İktibas edilemez. Tüm içerik, gerçekleşebilecek telif hakkı ihlallerine karşı elektronik sistemlerce sürekli olarak kontrol edilmekte, tespit edilen ihlaller herhangi bir uyarıya gerek duyulmaksızın yasal işleme tabi tutulmaktadır.