BoyutPedia

EVLİYA ÇELEBİ, (1611 Unkapanı/İstanbul - 1682, ?), seyahatname yazarı. Pirinç levhalar üzerine oyma işleyen sanatçı bir babanın oğludur. Çocukluğunda, 117 yaşında ölen babası Derviş Mehmet Zilli’nin yanında çalıştı; buradaki Rum çıraklardan Rumca öğrendi. Kanunî’nin Zigetvar Seferi’nde önemli hizmetleri olan babasının geniş çevresindeki güngörmüş kişilerin serüvenlerini hikâye ettikleri aile sohbetlerinde bulunan Evliya Çelebi, dünyayı gezip görme merakına kapıldı ve 20 yaşındayken İstanbul içinde gezerek gördüklerini kaleme aldı. Daha sonra Enderun’a alındı (1635-1639), sipahi oldu. Dönemin padişahı IV.Murad’ın Revan Seferi’nden dönüşünde saraya alındıysa da padişahın ölümünden sonra çekilerek ilk gezisi olan Bursa yolculuğuna çıktı. İzmit, Trabzon (1640) ve Girit’e (1645) gitti. 50 yıl boyunca Avusturya, Hicaz, Mısır, Sudan, Habeşistan, Dağıstan vb. ülkelerde dolaştı. Bu gezilerinde önemli mektuplar götürmek ya da savaşa katılmak gibi çeşitli hizmetlerde bulundu; görgü ve gözlemlerini “Seyahatname”sinde tarih ve yer belirtmelerine özen göstererek yazdı. “Seyahatname”, edebiyatımızın gezi türünde ilk büyük yapıtıdır. Gerçekçi bir gözle izlenen olaylar, süslü ve gerçekdışı abartmalara özenilerek yazılmamış, yalın ve duru bir anlatım içinde dilin incelikleriyle bezenmiştir. Tarih, toplumbilim ve güzel sanatlar üzerinde belli bir bilgi düzeyine varacak kadar kendi kendini yetiştirdiği anlaşılan Evliya Çelebi’nin “Seyahatname”sinin bugün elimizde üç takım elyazması vardır. Yazı dilinde, halkın çok kullandığı deyimler geniş ölçüde yer aldığı için konuşma diline çok yakın bir kuruluş özelliği göstermekte, Ahmet Mithat Efendi’nin, ilk basımı sıralarında belirttiği gibi, bu yönüyle de kalıcı bir nitelik kazanmaktadır. Tanzimat’tan sonra yapıtın bazı bölümleri “Müntahabat-ı Evliya Çelebi” adıyla yayımlanmış, daha sonra Ahmet Vefik Paşa ve Şemsettin Sami Bey’in ilgisini çekmişse de yapıt üzerinde ilk önemli çalışmayı Necip Asım Bey yapmıştır. Daha sonra Kilisli Doktor Rifat ve Kilisli Abdullah Nasuh beyler altı yıl süren bir çalışma sonucu yapıtı kopya etmişlerdir. “Seyahatname”nin ilk sekiz cildi Arap harfleriyle (1898-1928), son iki cildi Türk harfleriyle (1935-1938) basılmış ve Reşat Ekrem Koçu (1943-1951), Mustafa Nihat Özön (1944-1945), Mehmet Aksoy ve Server İskit (1962) tarafından seçme parçalar yayımlanmıştır.