BoyutPedia

NEDÎM, (asıl adı Ahmed’dir), (1680 ? İstanbul - 1730 İstanbul), şair. Damad İbrahim Paşa’ya intisap etmesinden ötürü Nedîm mahlasını kullandı. Doğum yılı hakkında kesin bilgi yoktur. Şeceresi, Mevlânâ’ya kadar uzanmakta olup anne tarafından soyu Fatih döneminde yaşamış Mevlevî tarikatına mensup Karaçelebizâde Asım Efendi’ye kadar inmektedir. Babası, Kadı Mehmed Efendi’dir. III. Ahmed döneminde iyi bir medrese öğrenimi gördü. Ebezâde Abdullah Efendi’nin sınavından parlak bir derece alarak Hâric müderrisliği payesini aldı. Üç kaside sunduğu Ali Paşa döneminde, ilmini ve sanatını giderek olgunlaştırdı. Damad İbrahim Paşa’ya sunduğu kasidelerle onun sevgisini kazandı. 1723’te Ramazan aylarında, huzurda verilen tefsir derslerinin ders okuyucusu oldu. Sarayla içli dışlı yaşadı ve devlet büyüklerine kasideler sundu, tarih düşürdü. 1726’da Mahmud Paşa Mahkemesi naipliğine atandı. Daha sonra Damad İbrahim Paşa’nın özel kütüphanesinde hâfız-ı kütüplük yaptı. Bu arada Müneccimbaşı Ahmed Efendi tarafından yazılan ve Hz. Adem’den başlayıp 1672 yılına dek uzayan olayları anlatan üç ciltlik “Sahâifü’l-Ahbâr” tarihini Arapçadan Türkçeye çevirdi. Ayıntablı Aynî’nin, yaradılışdan 1446 yılına kadar uzanan olayları anlattığı tarihî eserinin Türkçeye çevrilmesi için kurulan heyette yer aldı. 1727’de medrese derecesi yükseltilerek sırasıyla Mollâ Kerîmî, Sâdi Efendi, Eski Nişancı Paşa, Sahn-ı Seman ve 1730’da Sekban Ali medreseleri müderrisliğine getirildi. Ölümü, bazı kaynaklarda 29 Eylül 1730’da başlayan Patrona Halil İsyanı sırasında, bazı kaynaklara göre isyancılardan kaçarken damdan düşerek, kimi kaynaklara göre de yakalandığı korku hastalığı yüzünden olduğu şeklinde açıklanır. Mezarı, Üsküdar Çiçekçi mevkiinde, annesinin mezarı yanındadır. Beşiktaş ile Ortaköy arasında oturduğu, İbrahim Çelebi’nin kızı Ümmügülsüm Hatun’la evli olduğu, üç kız kardeşi ve bir kızı olduğu, kaynaklardaki diğer bilgilerdir. Şairin, içki ve safa âlemleri nedeniyle genç yaşta elleri titrer bir hâl aldığından bahsedilir. Yaşadığı Lale Devri dönemini dile getirdiği şiirlerinde daha ziyade maddî aşkı inceledi ve tasavvufî aşka yabancı kaldı. Dîvan şiirinde, soyut güzelliklerin lirik bir coşkuyla söylenişinde Fuzûlî’den sonra onun geldiği söylenir. Aralarındaki fark; Fuzûlî’nin mistik heyecanının Nedîm’de diyonizyak bir taşkınlığa dönüşmesinden ibarettir. Hazlara, sevinçlere yönelik bir yaşam felsefesi ile kaleme aldığı gazel ve şarkılarındaki insan hareketlerinin anlatımını 19. yüzyıl izlenimci ressamlarının tablolarına benzetenler vardır. İstanbul’u şiirlerinde, özellikleri ve tüm eğlence semtleri ile yaşatan ilk İstanbul şairidir. 15. yüzyılda Necatî, Cafer Çelebi, Yahya Bey ile başlayıp Edirneli Nazmî ile süren mahallîleşme hareketi, Nedîm’de daha da gelişerek, halk dilinde kullanılan kelime, deyim ve âdetlere de şiirinde yer vermiştir. Şiir dili, Bâkî’nin şiire soktuğu İstanbul şivesidir. 17. yüzyıl sonuyla 18. yüzyıl başlarında yaşayan Nâbî’yi usta bilenler daha sonra Nedîm’in şiirlerini benimseyip Nedîm Ekolü’nü oluşturdular. Dîvan şiirine getirdiği açıklık, ferahlık ve sadelik ile klasik kalıplardan ayrılmadan, geleneksel mazmunları kullanışta kendi sanat dehasını gösteren Nedîm, özellikle kasidelerin içine yerleştirdiği tegazüllerle yalnız gazel ve şarkılarda görülen o coşkun ve kolay söyleyiş özelliğini kasideye sokarak kaside türüne yenilik getirmiştir. Buna rağmen Nedîm, bir kaside şairi olarak değil, gazel ve şarkı şairi olarak tanınır. Şarkının konusunu genişleterek edebiyatımızın en büyük şarkı şairi olmuştur. Gazeldeki ustalığı Fuzûlî, Bâkî ve Nâbî ölçüsündedir. Fuzûlî, Bâkî, Nef’î, Nâbî ve Şeyh Galib ile birlikte Dîvan şiirinin altı büyük ismi arasında yer alır. Farsça şiirler de yazan Nedîm’in, Çağatay Türkçesiyle yazdığı bir gazeli ve hece vezniyle yazdığı bir türküsü de vardır. Eserleri: Dîvan : Tüm şiirlerini topladığı bu eser, Mısır Bulak Matbaası’ndan başlayıp çeşitli tarihlerde üç kez yayımlanmıştır. Bulak’ta basılanı tarihsiz olup 1839’da basıldığı tahmin edilmektedir. Bunu, 1874’te İstanbul’da ve 1922’de bir lügâtçe ve Nedîm-i Kadîm Dîvançesinin de eklendiği, içinde Ahmet Refik Altınay ile Fuad Köprülü’nün, Nedîm üzerine yaptığı incelemelerine de yer verilen diğer baskıları takip etmiştir. fiehit Ali Paşa’ya İstida : Nedîm’in, fiehit Ali Paşa’ya hitaben, medreseye tayini için yazdığı mensur bir dilekçedir. Nigârnâme : Nedîm’in, İzzet Ali Paşa’nın kendisine şaka yollu yazdığı mektuba yine şaka yollu yazdığı mensur cevaptır.

Bir söz dedi cânan ki kerâmet var içinde

Dün giceye dâir bir işâret var içinde

Meyhâne mukassî görünür taşradan ammâ

Bir başka ferah başka letâfet var içinde

Eyvâh o üç çifte kayık aldı karârım

Şarkı okuyup geçti bir âfet var içinde

Olmakta derûnunda hevâ âteş-i sûzan

Nâyın diyebilmem ki ne hâlet var içinde

Ey şûh Nedîmâ ile bir seyrin işittik

Tenhâca varıp Göksu’ya işret var içinde

KAYNAK : Nevzat Yesirgil, “Nedîm, Hayatı, Sanatı, Şiirleri” İstanbul 1959, s.35.

Sevgili, bir söz dedi, içinde keramet var;

İçinde dün geceye dair bir işaret var.

Meyhane dışardan kasvetli görünür ama

İçinde başka bir ferah, başka bir letafet var.

Eyvah! O üç çifte kayık kararımı aldı (beni yerimde duramaz etti),

İçinde bir âfet var, şarkı okuyup geçti.

Ney’in içinde ne hâl var anlatamam,

İçindeki hava, yakıcı ateş olmakta.

Ey şuh! Nedîm ile bir gezmeni işittik,

Yalnızca Göksu’ya gitmişsiniz, bu gezmede içki de varmış.