BoyutPedia

ON İKİ EYLÜL HAREKÂTI, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin 12 Eylül 1980’de yönetime el koymak için giriştiği harekât. 1978’den sonra şiddetlenen siyasî ve ekonomik bunalım ve artan terör olayları nedeniyle iktidarda bulunan Bülent Ecevit hükûmeti 13 ilde sıkıyönetim ilan etti. Ekim 1979’da yapılan ara seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) iktidarı kaybetti ve Adalet Partisi (AP) Genel Başkanı Süleyman Demirel, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi destekli bir azınlık hükûmeti kurdu. Ancak yeni hükûmet de siyasî ve ekonomik bunalımı gideremediği gibi sağ ve sol grupların şiddet eylemleri de giderek arttı. 1979’un sonlarında Türk Silahlı Kuvvetleri’nin, cumhurbaşkanına bir “Uyarı Mektubu” sunması üzerine siyasî bunalım daha da yoğunlaştı. Mektupta iktidar ve muhalefet partileri arasında uzlaşmaya gidilmesi ve anayasal kuruluşların görevlerini gereğince yerine getirmeleri isteniyordu. Ancak uyarı mektubu durumu değiştirmediği gibi Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk’ün görev süresinin dolmasıyla gündeme gelen cumhurbaşkanı seçimi de Meclis’teki uyuşmazlıklar nedeniyle 6 ay boyunca sonuçlandırılamadı. Siyasî sistem işlemez hâle geldi. Bu arada Nihat Erim, Gün Sazak ve Kemal Türkler gibi siyasette etkin görev almış kişiler, düzenlenen suikastlarla art arda öldürüldü. 22 ilde uygulanan sıkıyönetim de şiddet olaylarını engelleyemedi. Bütün bu olayların sonunda 12 Eylül 1980’de Türk Silahlı Kuvvetleri duruma el koydu. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun’dan oluşan Millî Güvenlik Konseyi, Parlamento ve hükûmetin feshedildiğini, Parlamento üyelerinin dokunulmazlıklarının kaldırıldığını, bütün siyasî faaliyetlerin yasaklandığını, tüm ülkede sıkıyönetim ilan edildiğini ve sendikal faaliyetlerin durdurulduğunu açıkladı. AP lideri Süleyman Demirel, CHP lideri Bülent Ecevit, MSP lideri Necmettin Erbakan ve MHP lideri Alparslan Türkeş ve bazı milletvekilleri gözetim altına alındılar. Harekâttan hemen sonra MGK yasama yetkisini üstlendi ve MGK Başkanı Kenan Evren devlet başkanı oldu. Yürütmeyi sağlayacak hükûmet ise Emekli Deniz Kuvvetleri Komutanı Bülend Ulusu başkanlığında kuruldu. Başbakanlık ve Devlet Plânlama Teşkilâtı Müsteşarı Turgut Özal ise başbakan yardımcılığına getirildi. MGK’nin yeni siyasî sistemi belirleme çalışmaları Haziran 1981’de başladı. Bir Kurucu Meclis oluşturularak Yeni Anayasa’nın hazırlık çalışmalarına başlandı. Faaliyetleri durdurulmuş olan siyasî partiler kapatılarak tüm mal varlıkları Hazine’ye devredildi. 12 Eylül öncesinde “anarşi ve terör”ün kaynakları olarak görülen tüm kuruluşlar üzerinde merkezî bir denetim kurulmasını sağlayacak düzenlemeler getirildi. Üniversitelerdeki özerkliğe son veren Yükseköğretim Kanunu kabul edildi. Sendikal hak ve özgürlükler kısıtlandı. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kapatılarak Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu adıyla yeni bir kuruluş oluşturuldu. Toplumsal ve siyasî alanda baskıcı önlemler alındı. Tutuklamalar ve yargılamalar yaygınlaştı, gözaltı süresi uzatıldı ve 3 yıla kadar olan hapis cezaları için temyize gitme olanağını kaldıran önlemler alındı. Kesinleşen idam cezaları MGK tarafından onaylanarak infaz edildi. Bu arada hazırlanmış olan yeni Anayasa taslağı MGK’den geçtikten sonra 7 Kasım 1982’de yapılan halkoylamasıyla kabul edildi. Anayasa’nın geçici 1. maddesine göre Kenan Evren cumhurbaşkanlığına getirildi. 24 Nisan 1983’te yürürlüğe giren Siyasî Partiler Kanunu’yla sivil yönetime geçişin ilk adımları atılmış oldu. Siyasî partilerin serbest bırakılmasıyla ilk olarak emekli orgeneral Turgut Sunalp’in başkanlığında “12 Eylül’ün felsefesinin devamı olduğunu” açıklayan Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP) kuruldu. Ardından 1982’de başbakan yardımcılığından istifa etmiş olan Turgut Özal başkanlığındaki Anavatan Partisi (ANAP), başbakanlık eski müsteşarlarından Necdet Calp başkanlığında, sosyal demokrat bir yapısı olduğu açıklanan Halkçı Parti (HP) ve emekli orgeneral Ali Fethi Esener başkanlığında Büyük Türkiye Partisi (BTP) kuruldu. BTP, Adalet Partisi’nin bir devamı olduğu gerekçesiyle MGK tarafından kapatıldı. Bu partide birleşmiş olan politikacılar daha sonra Yıldırım Avcı başkanlığındaki Doğru Yol Partisi’ni (DYP) kurdular. En son kurulan parti ise Erdal İnönü başkanlığındaki Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) oldu. MGK, yeni partilerin kurucu üyelerini inceleme yetkisine dayanarak birçok kurucu üyeyi veto etti. Yalnızca ANAP, MDP ve HP barajı aşarken SODEP ve DYP gerekli sayıyı toplayamayarak yapılacak seçimlerin dışında kaldılar. 6 Kasım 1983’te yapılan genel seçimlerde askerî rejim destekli MDP, beklenenin tersine büyük bir yenilgiye uğradı ve oyların %45,1’ini toplayan ANAP, 400 sandalyeli Meclis’te 211 milletvekilliği ile iktidar oldu. %30,46’lık oy oranı ile 117 milletvekili çıkaran HP ana muhalefet partisi konumuna geçerken, MDP yalnızca 71 milletvekili çıkararak üçüncü parti durumunda kaldı. Cumhurbaşkanı Kenan Evren’in 1 Temmuz 1983’te askerlikten ayrılmasından sonra TBMM Başkanlık Divanı’nın 7 Aralık 1983’te yapılan toplantısıyla MGK’nin varlığı da sona erdirildi. MGK üyeleri Nurettin Ersin, Tahsin Şahinkaya, Nejat Tümer ve Sedat Celasun emekliye ayrılarak altı yıllık bir süre için Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyeliklerine getirildiler.