BoyutPedia

ORHUN VE YENİSEY YAZITLARI, Moğolistan’ın kuzeyinde ve Sibirya’da bulunan eski Türk yazıtları. Orhun Nehri kıyısında yer aldığı için bu adla anılan Orhun Yazıtları’nın büyük çoğunluğu taşlar üzerine kazılıdır. Geniş bir bölgede dağınık bir biçimde bulunan bu yazıtlar, Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Yazıtlar ilk kez 1893’te Danimarkalı Türkolog Vilhelm Thomsen tarafından okunmuştur. Orhun Yazıtları’nın ilki, Bilge Kağan tarafından 732’de kardeşi Kültigin adına dikilmiştir. Koşo-Çaydan Gölü çevresinde bulunan bu yazıt, Bilge Kağan’ın ağzından yazılmıştır. Kültigin Yazıtı’nda Kültigin’i ve Türk budununu öven sözler yer alır. Bilge Kağan Yazıtı, Kültigin Yazıtı’nın 1 km kadar uzağındadır. 735’te dikilen bu yazıt da, Bilge Kağan’ın ağzından yazılmıştır ve Kültigin’in ölümünden sonraki olayları anlatır. Üçüncü önemli yazıt olarak kabul edilen Tonyukuk Yazıtı, en az zarar görerek günümüze ulaşmıştır. Tonyukuk’un ağzından yazılan bu yazıt, süslemeleri ve yazısının biçimi açısından ilk ikisi kadar önemli sayılmaz. Orhun Yazıtları’ndan, 1891’de Orgin Nehri kıyısında bulunan Orgin Yazıtı’nın 731’de dikildiği sanılır. Eletmiş adlı bir Göktürk soylusuna aittir. Bir başka yazıt, 1928’de Orta Moğolistan’da bulunan Ihe Hüşotü Yazıtı’dır ve 716’da Küli-Çur adlı bir soylunun anısına dikilmiştir. Sibirya’da, Yenisey Nehri havzasında bulunan Yenisey Yazıtları, Göktürkler ve Uygurlardan kalma ilk Türkçe yazıtlardır. Bu yazıtlar Orhun Yazıtları’ndan daha eskidir. Yenisey Yazıtları’nın önemini ortaya koyan Türkolog Vilhelm Thomsen’dir. Bu yazıtlarda kullanılan alfabe, Göktürk alfabesinden daha eski bir döneme (8. yüzyıl) aittir. Yenisey metinleri genellikle yazıt sahibinin kendi ağzından yazılmıştır. Anlatılanlardan dolayı bir mezar taşı niteliği taşıyan metinlerde abartma ve övgüye rastlanmaz.