BoyutPedia

RİZE, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde il. 3.922 km²’lik alanıyla Türkiye’nin en küçük illerinden biridir. Doğuda Artvin, güneyde Erzurum, güneybatı ucunda Bayburt, batıda Trabzon illeri ve kuzeyde Karadeniz ile sınırlanır. Yüzey Biçimleri: Doğu Karadeniz Bölümü’nün en yüksek kesiminde yer alan il topraklarının % 78’ini dağlar oluşturur. Doğu Karadeniz Dağları’nın devamı olan bu dağlar batıdan, denize paralel olarak sokulur ve kütlesel bir sıradağ görünümünde doğuya doğru yükselerek uzanır. Dağ sırasının kuzey yamaçları, kıyı çizgisinin hemen gerisine oldukça sert bir eğimle inerek, kıyı ovalarının oluşumunu olanaksız kılar. Dağlar üzerinde, 3.000 metrenin üzerinde çok sayıda tepe vardır. Sıranın en yüksek tepesi Rize, Artvin ve Erzurum il sınırlarının birleştiği noktada yer alan Kaçkar Dağı’dır. Dağın 3.932 metrelik zirvesi Artvin il sınırlarında kalır. Dağın Rize il sınırları içinde kalan en yüksek noktası 3.737 metredir. Bunun dışında Rize’yi güneyden boylayan dağ sırası üzerindeki başlıca yükseltiler; Barut Dağı (3.521 metre), Ziglat Dağı (3.511 metre), Verçenin Tepesi (Üç doruk, 3.711 metre), Hipot Dağı (3.560 metre) ve Denir Dağı’dır (3.354 metre). İlin % 21’ini kaplayan ve ekonomik yaşamda büyük rol oynayan platolar, dağların kuzey eteklerinde 1.500 metre yükseltili basamaklarında ve doğuya göre daha alçak batı kesimlerinde yer alır. Bunların başlıcaları Varda, Gölyayla, Cimil, Ovit, Hazende, Ambarlı, Cahperik, Kito, Varoş, Elevit, Başhemşin, Aydarı Kavran yaylalarıdır. Ovalar yüzölçümünün % 1’i gibi çok sınırlı bir yer kaplar. İlde yalnızca akarsuların denize döküldüğü kesimlerde küçük dolgu ovaları bulunur. Akarsularca zengindir. Dağlardan kaynaklanan kısa, ancak bol sulu akarsuların belli başlıları İkizdere (İyidere), Büyükdere, Ortaköy Deresi, Fırtına Deresi, Çağlayan Deresi ve Kıbledağı Deresi’dir. İklim ve Bitki Örtüsü: Rize’nin kıyı kesiminde ılık ve bol yağışlı bir iklim egemendir. Buna karşın güneye doğru yükseltinin artmasına koşut olarak iklim sertleşir ve karasal bir özellik alır. İlde iklimin belirgin özellikleri, yaz-kış ile gece-gündüz arasında sıcaklık farklarının azlığı ve her mevsimin yağışlı oluşudur. Türkiye’nin en çok yağış alan ilidir. Bol yağış Rize’de gür bir bitki örtüsünün oluşumuna yol açar. 300 metre yükselti sınırına dek fundalıklar ve sık orman ağaçları, egemen bitki örtüsüdür. 300-800 metre yükselti kuşağında kızılağaç, akçaağaç, aksöğüt, kavak, kestane, dışbudak, gürgen, meşe ağaçları yaygındır. 1.000-1.200 metreye dek ibreli ağaçlara ve kayınlara, daha yükseklerde yalnızca rastlanır. 2.400 metreden sonra bitki örtüsü giderek seyrelir ve ortadan kalkar. Ekonomi: Toprakları çok engebeli olduğundan tarım alanları kısıtlı olan ilde ekonomi fazla gelişmemiştir. Yaklaşık yüzde 70’i kırsal kesimde yaşayan il halkı, geçimini genellikle tarım ile tarıma dayalı sanayi ve ticaretten sağlar. Rize adı geçince akla çay gelir. Türkiye yaş çay yaprağı üretiminin yaklaşık 3/4‘ü Rize’de gerçekleştirilir. Diğer ürünler arasında az miktarda mısır, mandalina, armut, patates, elma ve puroluk tütün sayılabilir. İlin iç kesiminde büyükbaş hayvan beslenir; kıyıda balıkçılık yaygındır. Sanayisi fazla gelişmemiştir. İldeki başlıca sanayi kuruluşları çay ve çay paketleme, un, balık yağı, balık unu, sirke, orman ürünleri, çivi ve çelik tel fabrikalarıdır. Yeraltı kaynakları açısından fazla zengin sayılmaz. Ardeşen yöresinde manganez, kaolin, kil ve tuğla-kiremit ham maddesi, Çamlıhemşin yöresinde manganez, Çayeli yöresinde bakır-kurşun-çinko-pirit, Fındıklı yöresinde demir ve kaolin içeren cevher yatakları vardır. Ekonomik olanakları kısıtlı, nüfus yoğunluğu ise Türkiye ortalamasının üzerinde olan Rize, ülkenin en çok göç veren illerindendir. Turistik Yerler: Rize: Rize Kalesi (14. yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır), İslampaşa Camii (Kurşunlu Camii, 16. yüzyıl yapısıdır), Gülbahar Camii (Yavuz Sultan Selim’in annesi Gülbahar Hatun 16. yüzyılda yaptırmıştır), Merkez ilçe kaplıcası, Andon İçmeleri, Aydar Kaplıcası, Çiftekavak kumsalı, Aşağıköy içme suyu. Çamlıhemşin: Kale-i Balâ (MÖ 200’lerde yapıldığı tahmin ediliyor), Zil Kalesi (Ortaçağ sonlarında yapıldığı tahmin ediliyor), Çamlıhemşin Ilıcası. Çayeli: Çayeli Kalesi (12. yüzyıl), Caferpaşa Camii (Rize fatihi Cafer Paşa’nın 16. yüzyılda yaptırdığı bilinmektedir). İkizdere: Cimil Ilıcası; Şimşirli ve Ilıca içmeleri. İyidere: İyidere ve Ali Paşa kumsalları. Pazar: Deniz içinde bulunan yüksek kayalıkta 8. yüzyıldan kalma kale kalıntısı (Kız Kulesi olarak da bilinen kalıntının sadece bir gözetleme kulesi sağlamdır, Hamidiye Köyü’nde bulunan plaj.

RİZE (53)

Doğu Karadeniz Bölgesi’nde, aynı adı taşıyan ilin merkezi olan kent. Nüfusu 127.320 (2000). Karayoluyla Ankara’dan 839 km, İstanbul’dan 1.155 km uzaklıktadır. Tarih: Kent, MÖ 6. yüzyıldan başlayarak uzun süre Pers İmparatorluğu’nun yönetiminde kaldıktan sonra sırasıyla MÖ 7. yüzyılda Miletosluların (ticaret kolonisi olarak kullanıldı), İskender İmparatorluğu’nun, Partların ve MÖ 180’de Pontus Krallığı’nın egemenliğine girdi. Pontus egemenliği döneminde Sannika adıyla anıldı. MÖ 10’da başlayan Roma yönetimi sırasında Lazika denen bölgenin sınırları içinde kaldı. Roma İmparatorluğu’nun ikiye bölünmesi üzerine (MS 395) Bizans’ın (Doğu Roma İmparatorluğu) payına düştü. Bu dönemde birçok kez Sasanilerin saldırısına uğradı. Bizanslılar, 7. yüzyılda süren Sasani saldırılarından yöreyi korumak için Hazarlardan yardım istedi. 8. yüzyılda Arap saldırılarını da önleyen Hazarlar, Bizans’la Rusya arasında ticaret ilişkisinin kurulmasını sağladı. Malazgirt Zaferi’nden (1071) sonra kurulan Anadolu Selçuklu Devleti’ne bağlandı. Birinci Haçlı Seferi sırasında (1096-1099) yeniden Bizanslıların eline geçti. Bir süre Danişmendliler ile Bizanslılar arasında el değiştirdi. Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Bizans Devleti’nden ayrı olarak kurulan Trabzon Rum İmparatorluğu’nun egemenlik sınırı içinde kaldı (1204). Bu dönemde yöredeki ticaret, Cenevizlilerle Venediklilerin elindeydi. Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedilerek Osmanlı topraklarına katıldı (1461). 16. ve 17. yüzyılda kıyı kesimi Abaza ve Gürcü korsanlarca yağmalanan yörede 1814’te Tuzcuoğullarının başlattığı ayaklanma, Osmanlı Devleti’ni 20 yıl kadar uğraştırdı. Osmanlı yönetiminde önce Çıldır eyaletine, Tanzimat’tan sonra da Trabzon vilâyetinin Batum sancağına bağlı bir ilçe merkezi oldu. Doksanüç Harbi’nde (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Batum’un Rusların eline geçmesi üzerine savaştan sonra oluşturulan Lazistan sancağının merkezi durumuna getirildi. I.Dünya Savaşı’nda Rus donanması birçok kez Rize kıyılarını bombaladı. İki yıl Rus işgalinde kaldı (1916-1918). Sovyet Devrimi’nin ardından 2 Mart 1918’de Rus kuvvetlerinin çekilmesi üzerine Rusya ile Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı (3 Mart 1918). 1924’te il yapıldı; 1933’te merkezi Rize kenti olmak üzere kurulan Çoruh ilinin sınırları içine alındı. 1936’da merkezi Artvin olan Çoruh ilinden ayrıldı. Nüfusu 1950’ye kadar 15.000 dolayındaydı (1935’te 14.717; 1945’te 14.186). 1950’den sonra ulaşımın düzelmesi, özellikle çay tarımının önem kazanması Rize’de hızlı bir nüfus artışına yol açtı; 1960’ta 22.181’e ulaşan nüfus, 1970’te 30.532’yi; 1980’de 43.407’yi buldu; 1990’da 52.000 oldu. Güzel Sanatlar: Rize’de belirtilmesi gereken tarihî yapı azdır. Kentin güneybatısındaki kalenin, 14. yüzyıldan kaldığı sanılmaktadır. 160 metre yükseklikte 480 m²’lik bir alanı kaplayan kalede, surların yüksekliği 15-20 metre arasında değişir. Çarşı içindeki İslampaşa Camii, 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim döneminde inşa edilmiştir. Kurşunlu Camii olarak da bilinen kesmetaştan yapı, yarım kubbelerle desteklenen tek kubbeli bir örnektir. Yavuz Sultan Selim’in annesi Gülbahar Hatun’un inşa ettirdiği Gülbahar Hatun Camii (16. yüzyıl başı) küçük kare planlı, kubbeli, yalın bir yapıdır; 1952’de onarılmıştır.

RİZE

Yüzölçümü           :  3.922 km²

Nüfusu                 :  365.938 (2000)

İlçe sayısı             :  12

İl trafik kodu         :  53

RİZE’NİN İLÇELERİ

İlçe                                İlçe Nüfusu

Merkez                       127.320

Ardeşen                        58.499

Çamlıhemşin                   8.237

Çayeli                           51.816

Derepazarı                    10.239

Fındıklı                          16.740

Güneysu                       16.522

Hemşin                           4.435

İkizdere                        10.710

İyidere                          10.074

Kalkandere                    19.131

Pazar                           32.215

Toplam (2000):                 365.938