|
ÜNİVERSİTE, Türkiye’de ilk kez
Dârülfünun adıyla açılan, daha sonra Atatürk’ün emriyle İstanbul Üniversitesi
adı verilen, çeşitli alanlarda eğitim ve araştırma yapan fakültelerden oluşan
yükseköğrenim ve bilim kurumu. Türkiye’nin ilk üniversitesi 1863’te İstanbul’da
kurulan Dârülfünun’dur. Kurulduğu ilk yıllarda yalnızca fizik, zooloji ve
botanik bölümlerinden oluşuyordu. Açıldıktan bir süre sonra kapatıldı. 1900’de
Dârülfünun-ı Şahane adıyla yeniden açıldı. Daha önce kurulan Mekteb-i Tıbbiye
ve Hukuk Mektebi, bu tarihten sonra Dârülfünun’a bağlandı. Kurumun adı, 1924’te
İstanbul Dârülfünunu, 1933’te de Atatürk’ün önerisiyle İstanbul Üniversitesi
oldu. Bu arada 7 Ekim 1925’te medreseler “fakülte” statüsüne kavuşturuldu. Yeni
kurulan üniversitede Dârülfünun’un bir bölüm öğretim üyesi yanı sıra I.Dünya
Savaşı sırasında Almanya’dan gelen profesörler de görevlendirilerek, öğretim
düzeyinin yükseltilmesine çalışıldı. 1944’te Yüksek Mühendis Mektebi, İstanbul
Teknik Üniversitesi’ne dönüştürüldü. 1946’da Ankara Üniversitesi, 1953’te
Erzurum Atatürk Üniversitesi, 1955’te Karadeniz Teknik Üniversitesi ve Ege
Üniversitesi, 1956’da Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 1967’de Hacettepe
Üniversitesi kuruldu. 1971’de Robert Kolej’in yüksek kısmı Türk Hükûmeti’ne
devredilerek Boğaziçi Üniversitesi adıyla öğretime başladı. Üniversiteler,
profesörler arasından dört yıl süreyle cumhurbaşkanınca atanan bir rektör
tarafından yönetilir; süresi sona erenler aynı yöntemle yeniden seçilebilir.
Ancak iki dönemden fazla rektörlük yapılamaz. Rektör, üniversite veya yüksek
teknoloji enstitüsü tüzelkişiliğini temsil eder. Rektör adayı seçimleri gizli
oyla yapılır. Oy veren her öğretim üyesi oy pusulasına yalnız bir isim
yazabilir. Birinci toplantıda öğretim üyelerinin en az yarısının hazır bulunması
şarttır. Bu sağlanamadığı takdirde toplantı 48 saat ertelenir ve çoğunluk
aranmaksızın seçime geçilir. Bu toplantıda en çok oy alan 6 kişi aday olarak
seçilmiş sayılır, bunlardan Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) seçeceği 3 kişi,
atanmak üzere Cumhurbaşkanına sunulur. Vakıflarca kurulan üniversitelerde
rektör adaylarının seçimi ve rektörün atanması, ilgili mütevelli heyet
tarafından yapılır. Rektörlerin yaş haddi 67’dir. Ancak rektör olarak atanmış
olanlarda görev süreleri bitinceye kadar yaş haddi aranmaz. Rektör,
çalışmalarında kendisine yardım etmek üzere, üniversitenin aylıklı profesörleri
arasından en çok üç kişiyi rektör yardımcısı olarak seçer. Üniversitenin diğer
idarî organları, üniversite yönetim kurulu ve senatodur. Fakülteler, seçimle
işbaşına gelen dekanlar tarafından yönetilir. Ayrıca, her fakültenin bir genel
kurulu, bir profesörler kurulu ve bir de yönetim kurulu vardır. İlk kez 1961
Anayasası ile anayasal bir kurum hâline dönüştürülen üniversitelere bilimsel ve
idarî özerklik tanındı. Hiçbir koşulla sınırlandırılmamış olan bu özerkliğe,
daha sonra 1971’de anayasada yapılan değişiklikle bazı kısıtlamalar getirildi.
Üniversitelerin bilimsel özerkliği sürdü; buna karşılık, öğretim üyelerinin
siyasî partilere üye olması yasaklandı ve devlete, gerekli gördüğü hallerde
üniversite yönetimine el koyma yetkisi tanındı. 1981’de yürürlüğe giren
Yükseköğrenim Kanunu ile Türkiye’de bulunan üniversite, akademi ve
yüksekokullar, 27 üniversite hâlinde yeniden düzenlendi. Üniversitelerin
yönetimi ve denetimi de Yüksek Öğretim Kurulu adlı bir üst kuruluşa bağlandı.
Bu kurulun, 8’i cumhurbaşkanı, 6’sı hükûmet, 1’i Genelkurmay Başkanlığı, 2’si
Millî Eğitim Bakanlığı, 8’i de Üniversitelerarası Kurul tarafından atanan 25
üyesi vardır. 1961 Anayasası’nda üniversite kurma, devlet tekeline alınmışken
1982 Anayasası, devletten başka, kazanç amacı gütmemek koşuluyla vakıflara da
üniversite kurma hakkı tanıdı. 1982 Anayasası’na göre, öğretim üyeleri ve
yardımcılarının bilimsel araştırma ve yayın özgürlüğü, devletin varlığı ve
bağımsızlığı, milletin ve ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği ilkeleriyle
sınırlıdır. Üniversiteler, devletin gözetimi altındadır ve güvenlikleri
devletçe sağlanır. Rektörleri cumhurbaşkanı, dekanları Yüksek Öğretim Kurulu
seçer. Üniversite bütçeleri, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yürürlüğe konur
ve denetlenir. Tüm öğretim üye ve görevlileri, Millî Eğitim Bakanlığınca
atanır.
|
|