|
VAKANÜVİS,
Osmanlı
İmparatorluğu’nda olayları kaydetmekle görevli devlet memuru. Vakanüvisler,
Dıvanıhümayun’a bağlı reisülküttabın emrinde çalışırlardı. Osmanlı Devleti’nde
olayların resmî devlet görevlilerine yazdırılması Fatih devrinde başlar. Bu ilk
resmî tarihçilerin adı “şehnameci”ydi. Bunlar daha çok padişahın resmî ve özel
hayatını yazmakla görevliydiler. Osmanlı resmî tarihçilerine “vakanüvis” adının
verilmesi 17. yüzyılda başladı. İlkin Abdurrahman Paşa, 1648-1684 yılları
arasındaki olayları kapsayan ve “Vak’ayiname” adını verdiği bir tarih yazdı.
Vakanüvis adıyla atanan ilk resmî görevli de Mustafa Naima Efendi oldu (1699).
“Naima Tarihi” adıyla bilinen “Revzatü’l-Hüseyn fi Hulâsat-i Ahbaril-Hafıkeyn”i
(Doğu ve Batı Haberlerinin Özeti Hakkında Hüseyin’in Bahçesi) yazdı.
Vakanüvisler de kendilerinden önceki şehnameciler gibi daha çok resmî olayları,
resmî görüşlere uygun olmasına dikkat ederek yazdılar. Ayrıca yangın, deprem,
salgın hastalıklar gibi büyük toplumsal felâketlerden söz ettiler. Yazdıkları
olayların büyük çoğunluğunun belgelerini (gizli olmaları nedeniyle)
göremediklerinden, belgelere değil, tanıklara, söylentilere dayanıyorlardı. Pek
azı, üstü kapalı da olsa gerçekleri söyleyebildi. Bunun yanında bu tarihlerin,
Osmanlı divân edebiyatının gelişmesinde katkıları olduğu bir gerçektir. Her
biri “üslupçuluk” kaygısıyla yazılmış, tarih olduğu kadar sanat yapıtı niteliği
taşımasına da özen gösterilmiş bu yapıtlar, divân nesrinin önde gelen örnekleri
arasında yer almaktadır. Vakanüvisler ve anlattıkları dönemler sırasıyla
şunlardır: Rifat Efendi (müsveddelerini Raşit Efendi’ye devretti), Raşit Efendi
(1661-1722); Çelebizade Asım Efendi (1722-1729); Sami Efendi (müsveddelerini
Subhi Efendi’ye devretti), Şakir Efendi (müsveddelerini Subhi Efendi’ye
devretti), Hıfzi Efendi, Subhi Efendi (1730-1743); Şefik Efendi (1743);
Süleyman İzzî Efendi (1743-1752); Rahmi Efendi, Hakîm Efendi, Çeşmizade Mehmed
Ubeydullah Efendi, Mehmed Said Efendi, Behçet Efendi, Vasıf Efendi (1753-1774);
Süleyman Molla, Enveri Sadullah Efendi (1775-1779); Mehmed Edib Emin Efendi (1792);
Halil Nuri Efendi (1794-1798); Pertev Efendi (müsveddeleri Asım Efendi’ye
devredildi), Amir Efendi (müsveddeleri Asım Efendi’ye devredildi), Mütercim
Asım Efendi (1788-1808), Şanizade Mehmed Ataullah Efendi (1808-1820); Mehmed
Esad Efendi (1821-1824 ve Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması); Mehmed Recai
Efendi, Nail Efendi, Cevdet Paşa (1773-1825); Ahmed Lütfi Efendi (1825-1848);
Muallim Naci Efendi, Abdurrahman Şeref Efendi.
|
|