|
ZİYA GÖKALP, (23 Mart 1876 Diyarbakır -
25 Ekim 1924 İstanbul), İleri sürdüğü görüşlerle Cumhuriyet Türkiyesi’nin
kuruluşunda önemli rol oynayan düşünür ve sosyolog. Diyarbakır Askerî
Rüştiyesi’ni bitirdikten sonra Mülkiye İdadîsi’nde ve Baytar Mektebi’nde okudu.
Okulun son sınıfındayken II. Abdülhamid rejimine karşı gizli bir cemiyete
katıldığından on ay kadar Taşkışla’da, iki ay kadar da Mehterhane’de
hapsedildi; mahkûmiyeti sonrası Diyarbakır’a sürgün edildi (1900). Arapça ve
Farsça öğrendi. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra İttihat ve Terakki
Fırkası’nın Diyarbakır şubesini açarak siyasî çalışmalara yöneldi. Dicle ve
Peyman gazetelerini çıkardı. 1910’da Selânik’te toplanan İttihat ve Terakki
Fırkası kongresine Diyarbakır delegesi olarak katıldı. Ertesi yıl örgütün
merkez yönetim kuruluna getirildi. İttihat ve Terakki Lisesi’ni kurdurarak ilk
kez bu lisede sosyoloji dersini programa aldırdı. Daha sonra, 1912’de
Ergani-Maden mebusu olarak Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na seçilince İstanbul’a
yerleşti. Türk Ocağı’nın çalışmalarına katıldı. 1918’de Hars ve İlim Heyeti
üyeleri arasında yer aldı. İstanbul’un İngilizler tarafından işgaline kadar
Dârülfünun’da sosyoloji okuttu (Ekim 1914-Ocak 1919). İşgal sırasında, İttihat
ve Terakki önderleriyle birlikte bir süre Bekirağa Bölüğü’nde tutuklu kaldıktan
sonra Malta Adası’na sürüldü. Dönüşünde (19 Mayıs 1921) bir süre Diyarbakır’da
oturdu; daha sonra Telif ve Tercüme Encümeni Reisliği’ne atanınca Ankara’ya
yerleşti. İkinci TBMM’ye Diyarbakır’dan milletvekili seçildi (11 Ağustos 1923).
Genç Kalemler (1911), Türk Yurdu (1912), Tanin, Halka Doğru, Türk Sözü, İslam,
İktisadiyat, Millî Tetebbular, Muallim, Dârülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası,
İçtimaiyat, Harp ve kendi çıkardığı Yeni Mecmua (66 sayı, 12 Temmuz 1917-26
Ekim 1918) gibi gazete ve dergilerde dil, tarih, sosyoloji alanlarındaki
araştırma yazıları yanı sıra yeni dil hareketine örnek manzumeler yayımladı.
Malta sürgününden dönüşünde Diyarbakır’da çıkardığı Küçük Mecmua (33 sayı, 5
Haziran 1922-5 Mart 1923), Hâkimiyet-i Milliye, Yeni Türkiye ve Cumhuriyet
gazetelerinde dil ve edebiyat konularının yanı sıra siyaset ve sosyolojiyle
ilgili yazılar yazdı. Selânik’e yerleşerek ulusçuluk ülküsünü yaymaya çalıştı.
Başlangıçta Turancılık gibi, dolaylı yoldan Enver Paşa’nın Almancı politikasını
destekleyen yazılar yazdıysa da, daha sonra ulusal çıkarları gözeten
düşüncelerini sistemleştirmeye çalıştı. Atatürk’ün “halkçılık” ve
“milliyetçilik” ilkelerinin olgunlaştırılmasında, düşüncelerinin payı büyük
oldu. Çalışmalarıyla Millî Edebiyat akımının güçlenmesine katkıda bulundu;
düşün ve sanat adamlarına öncülük etti. Başlıca eserleri: Şaki İbrahim Destanı
(1908), Kızıl Elma (şiir, 1915), Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1918),
Yeni Hayat (şiir, 1918), Altın Işık (şiir, 1923), Türkçülüğün Esasları (1923),
Türk Medeniyeti Tarihi (1925), Malta Mektupları (1931).
|
|