GATCPAC’ın
Çözülmesi ve İç Savaş
Joan Busquets n Temmuz’daki Macià Planı sergisi, GATCPAC
fikirlerinin yerleşmesi yönünde çığır açıcı bir gelişme olarak varlık
göstermesine rağmen, Ekim 1934’te büyük bir politik değişim yaşandı ve sağ
kanat 1936’ya kadar iktidarda kaldı. Katalonya’nın statüsü askıya alındı.
İki yıl süren bu karanlık dönem Katalan grupların kent
planlama projelerinin gelişmesine fayda sağlamadı. Ancak, Halk Cephesi
anayasası ve sol merkezli bir hükümet kurulması, bu yenilikçi fikirler için bir
potansiyel oluşturdu. Fas’ta konuşlanan askeri grupların General Franco
önderliğinde ayaklanması, ülkeyi trajik sonuçlara neden olacak bir iç savaşa
sürükledi. Generalitat hükümeti, ilk dönem boyunca, yapı endüstrisi ve kentsel
varlıkların kamulaştırılmasını da kapsayan dikkate değer ilerici kolektivist
politikalar uygulayabildi1.
Martorell’de El Pontarro Okul Kompleksi, proje, 1935,
mimar: J.L. Sert.
Endüstriyel alandaki bu yeni düzenleme, GATCPAC’ın yeni bir
mesleki organizasyon olarak Societat d’arcitectes de Catalunya’ya (SAC)
katılmasına tanıklık etti. Fakat daha da önemlisi, avangart duruşu değişti2 ve
mevcut projelerin öncelikleri yeni sosyal düzene göre dönüştürüldü. Savaş aynı
zamanda grup üyelerinin çıkar odaklarını da değiştirdi. 1939’da cephede ölen
Josep Torres Clavé, son gelişmelere en bağlı isimdi. Diğer mimarlarsa sürgüne
zorlandı; profesyonel ve kuramsal etkinliğini Birleşik Devletler’e taşıyan ve
orada Harvard Design School’un yöneticisi olan Josep Lluís Sert3 bu konuda başı
çeken figürdü.
Sert, daha öncesinde, 1937’de Luis Lacasa ile birlikte
Paris’teki İspanyol Pavyonu’nu tasarlamıştı4. Bu, Akdeniz ışığını filtreleyen
geniş güneşliklerin hafifliğiyle modern mimarlığın temel prensiplerini
harmanlayan basit strüktürlü bir binaydı. Bu pavyon, Picasso’nun faşist
hareketin vahşetini kusursuz bir dramatik üslupla vurguladığı ünlü
Guernica’sına ev sahipliği yapıyordu5. Miró da, 1930’lardaki demokratik siyasal
sürecin çözülmesine olan kızgınlığını Eski Ayakkabılı Natürmort adlı çalışmasıyla
vurguladı. Birçoklarının son derece devrimci bulduğu bu çıkışlar, sanat
ortamına hayli eleştirel bir duruş kazandıran dinamiklerin bir sonucuydu. Bu
dinamikler aracılığıyla İspanya Cumhuriyeti adına ilerici harekete katılmış
birçok Avrupalı sanatçı vardı6.
İç savaş, İspanya’da demokrasinin uzun süre askıya alınması;
diğer yandan, olgunlaşma ve gelişimini tam kapasiteye çıkarmak için yeterli
zaman bulamayan mimarlık, şehircilik ve modern sanat alanlarındaki yenilenme
sürecinin de kesintiye uğraması anlamına geliyordu.
Başkaldırıdan demokrasiye
Savaşla birlikte, Barcelona’da totaliter politik rejime
karşı bir duruştan söz edilebilirdi, ancak bu, 1951, 1956 ve 1958’deki
grevlerle ve daha sonraki tarihlerde üniversitelerin siyasallaştırılmasıyla
yoğunluk kazandı.
Bu metin, bu kadar geniş bir alanı özetlemeyi ummasa da,
konu üzerinde düşünülmesi ve ikinci planda, başkaldırının ön saflarındaki
Katalan katılımına dikkat çekmek açısından önemlidir7. Franco rejimi boyunca
Katalan dili baskılandı, öğretilmesi ve yayılması yasaklandı. Bu iki cephenin
çok da şaşırtıcı olmayan birleşmesi, rejimin zayıflaması ve geçiş döneminde
olunması nedeniyle değişim kendini görünür kıldığında önemliydi.
Politik arenada, Katalonya Meclisi 1971’de, demokratik
güçler çokluğu için ortak bir platform olarak kuruldu ve ülkenin normal seyrine
dönmesinde
-1975’te Franco’nun ölümüne dek muhalif kalarak ve daha
sonra da 1977’deki ilk parlamento seçimlerine kadar- önemli bir rol üstlendi.
Generalitat de Catalunya, 1977’de, başkan Tarradellas’ın8 geri dönmesi üzerine
geçici olarak yeniden kuruldu ve Plaça de Sant Jaume, hem Katalonya hem de
Barcelona için bir kez daha hükümetin merkezi oldu.
Kent, yakın tarihte onaylanan Plan’ın uygulanmasındaki ikili
durumun işaret ettiği geçiş dönemine ve kentsel sosyal hareketlerin geçerli
tekliflere dönüştürülmesi yönündeki ilk atılımlara tanıklık etti9. Bu, en acil
kentsel sorunların çözüm bulma maksatlı olarak tartışıldığı çok heyecan verici
ve dinamik bir andı. Kent meclisinin ilk faaliyetleri, kentin en fakir işçi
sınıfı bölgelerinde10 ilk ve ortaokul açmayı da içeren en gerekli ihtiyaçlara
cevap vermek için düzenlenmişti. Sosyal konutlar da sıradaydı ancak kamusal
donatıdan yoksundu. Yatırım, ülkenin çeşitli bölgelerinin ve daha çok da
Madrid’teki bölgelerin baskısı altındaki bakanlıklarla görüşülmeliydi11.
1975-77 dönemi aynı zamanda Katalan Kültür Kongresi’ne;
Països catalans ya da Katalanca konuşulan bölgeler temasının konuşulduğu;
dilden mimarlığa, tiyatrodan bölgesel planlamaya 24 farklı kültürel alanda
geniş yansımaları olan benzeri görülmemiş tartışmaların başlangıcına işaret
etmektedir12.
Bugün, yıllarca süren başkaldırıdan köken alan eleştirel
gücü, yeni demokratik gruplar özelindeki politikaların temelini hazırlayan bu
tartışmaların geniş kapsamına teşekkür borçluyuz. Bölgesel planlamanın ve
30’ların comarques’inin temelleri yeniden düşünüldü; ancak şimdi, kentler ve
kasabalar, arazi ve altyapılar farklı model ya da kavramları gerektiriyor.
Bu bağlamda ve 1977’de Tortosa’daki kapanış oturumundaki
katılımla, farklı alanlardan gelen profesyoneller, LUB yönetiminde, Katalan
topraklarının “kimliği” üzerine geniş kapsamlı yansımaları destekleyen bir
bakışla bir Katalan ülke atlası hazırladılar13.
Daha sonra 1979’da, yeni demokratik konsülün ve yenilenmiş
Generalitat hükümetinin iktidara gelmesiyle birlikte, çoğu Katalan yerleşiminin
kentsel gelişim planlarının revizyonu gündeme geldi. Barcelona planlanırken ve
Comarca’sı politik değişimler ekseninde güncellenirken, birçok kent ve kasaba,
oluşacak yeni demokratik tabloyu beklemek zorundaydı. 1975 Sözleşmesi’nde
yalnızca Katalonya’daki 50 plan gözden geçirildi14.
Belediye ölçeğinde, her Katalan ili ve ilçesi, eleştiriden
eyleme geçen özgün bir tartışma zemini sergiledi. Çoğu durumda idari ölçekli
yeniden düzenlemeler, sözkonusu kent ya da kasabanın geleceği üzerine uzun
soluklu bir kent planlama tartışmasını doğurdu.
Kentsel gelişim düzenlemesi güncelleştirilmemiş, 2.000
nüfusun üzerinde (gelişmiş merkezler için daha azı da yeterli görüldü) hiçbir
belediyenin kalmamasının sonucu olarak15, 80’lerde, yaklaşık 500 nazım planı
taslağı hazırlandı ya da eksiksiz bir revizyondan geçirildi.
Plan, bazı durumlarda doğal olarak, aşırı bir yönetim
baskısı sonucu uygulanmış olsa da, bu sürecin ülkedeki kent plancılığının
gelişimi için yaşamsal önemde olduğu görülmelidir. Yerel ölçekteki yeniden
örgütlenme, takip eden 20 yıl16 için uygulamada kaldı. Şimdilerde daha genel,
birbirini takip eden bir kentsel yapılanma sürecine dönülmüştür. Joan Busquets.
Notlar:
1 Joan Grijalbo ve Francesc Fàbregas, Municipalització de la
poropietat urbana, Edición UGT, Barcelona, 1937.
2 Ignasi de Solà-Morales, GATCPAC, 1975, op. cit.,
s. 26 ve 27.
3 Sürgüne yollandıktan kısa bir süre sonra, Barcelona’daki
bu önemli yansımaların mükemmel bir özetini yaptı. Bkz. Josep Lluís Sert, “Can
Our Cities Survive?”, ABC of Urban Problems, their Analysis, their Solutions.
op. cit. İşlerinin genel bir özeti için bkz. Josep M. Rovira, José Lluis Sert:
1901-1983, Electa, Milano, 2000.
4 Bu pavyon, 1991’de Vall d’Hebrón’da, olimpik alanların
birinde inşa edildi.
5 İspanya’nın demokratik normalliğini simgeleyen ve
geçmişteki zor zamanların tanıklığını yapan bu tablo bir kez daha Madrid’te
sergilenmiştir.
6 İspanyol ve Avrupalı sanatçılar, İspanyol ve Katalan
ilerici bloğu için birlikte hareket ettiler. Bazıları yaşamak ya da savaşmak
için Barcelona’ya taşındı. Bu katkılardan biri de, 1936’da Cumhuriyetçi cephede
savaşmış ve yaralanmış olan George Orwell’ın Homage to Catalonia’sıydı
(Penguin, Londra, 1949).
7 “Kentsel sosyal hareketler”in özeti için bkz. Miguel
Domingo ve Maria Rosa Bonet, Barcelonai els moviments socials urbans, Fundació
Jaume Bofill, Barcelona, 1999.
8 İlk Katalan parlamento seçimleri 1990’da yapıldı, Jordi
Pujol başkan seçildi.
9 Bkz. Yazarın sunumu: “A new look at old problems”. Urbino
Üniversitesi, 1978, ILAUD, Milano.
10 Bu kez, kent planlamadan sorumlu meclis üyesi mimar J.A.
Solanasti. Yüklenilen projeler hakkında bilgiye Arquitecturas Bis’in 28 ve 29
no’lu sayılarından ulaşmak mümkün (Barcelona, 1979).
11 Bu, 80’lerde, geçiş hükümeti konut bakanlığının konut
politikalarının daha çok Madrid’in periferisine odaklı olmasıyla
açıklanmaktadır.
12 Çeşitli yazarlar, Resolicions del Congrés de Cultura
Catalana, Barcelona, 1978.
13 Bkz. LUB içinde “ATLAS: identitat del territori català.
Les Comarques”, Barcelona, 1977. Quaderns 1 ve 2, iki monografik sayıda konunun
bir özeti bulunabilir.
14 “La Escala Intermedia: nueve planes catalanes”, UR2,
Barcelona, 1985.
15 Planlama, kent meclisinin ve bölgesel Generalitat
hükümetlerinin yarı yarıya katkısıyla uygulandı. Program ilk olarak mimar,
Lluís Cantallops tarafından düzenlendi. 1980’de mimar Joan Antoni Solans, genel
kent planlama direktörlüğüne getirildi.
16 Çeşitli yazarlar, 10 Anys d’ajuntaments democrátics,
Barcelona, 1989. Katalonya’da geniş bir planlama işi için: Amador Ferrer ve
Joaquim Sabaté, L’urbanisme municipal a Catalunya. Geç 1990lar’da, yeni
demokratik hükümet, planların çoğunu yeniledi ve 2002 Kent Planlama Akdi, idari
planların sistemini değiştirdi. Ayrıca bkz. “Urbanistes, plans i problems”,
Quaderns 165, Barcelona, 1985.
n Bu Dosya’daki metinler şu yayınlardan çevrilmiştir: Joan
Busquets, Barcelona, the Urban Evolution of a Compact City, Harvard University
Graduate School of Design ve Nicolodi, Trento, 2005; G.A.T.C.P.A.C. Una Nova
Arquitectura Per A Una Nova Ciutat – A New Architecture For A New City,
1928-1939, ed. Antonio Pizza, Josep M. Rovira, Coac Publicacions, Barcelona,
2006.
Çeviriler: Berran Sözer, Bahar Demirhan.