BoyutPedia

Modern Mimari Mirasın Yıkımına Seyirci Kalmak: Talimhane ve Ayhan Apartmanı           

Ebru Omay Polat, Murat Polat

“Yıkıcı karakter genç ve canlıdır, çünkü tahrip etmek gençleştirir, yaşlanmanın izlerini yok eder.” W. Benjamin1

Benjamin’in “yıkıcı” olarak tanımladığı karakter, koruma tarihinin baş aktörlerinden biridir. Eski, köhne, bakımsız yapılar, “onun temiz havaya ve serbest alanlara olan ihtiyacı”nın önünde engeldirler. Özellikle de bu yapılar alışılagelmiş eski eser kavramına da uymayan bezemesiz, betonarme, Modernist yapılar ise.

Türkiye’de “koruma” kavramı yıkımlarla birlikte anılmaktadır. Koruma kurullarının tescil kararlarıyla koruma altına alınmış kültür mirasının farklı ölçeklerdeki örnekleri, yerel yönetimlerin projelerinden destek alınarak yıkılmaktadır. Bu yıkımlar bazen kentsel dönüşüm projeleriyle gerekçelendirilerek haklı gösterilmeye çalışılmakta, bazen de uzmanların ve kamuoyunun dikkatini çekmeyecek biçimde gerçekleştirilmektedir.

Talimhane semti, İstanbul’un merkezindeki konumuyla, ilk şekillendiği dönemden itibaren gerek sosyal gerek fiziksel dönüşümlerin ve yıkımların yaşandığı alanlardan biri olmuştur. Olumlu ve olumsuz yanlarıyla bu dönüşümün son aşaması 2004 yılında Beyoğlu Belediyesi tarafından hayata geçirilen “Beyoğlu İlçesi Talimhane Bölgesi Yayalaştırma Projesi”dir. Proje, kent yaşamına getireceği olumlu yönleri ile basında da sıkça gündeme gelmiştir. Ancak, bu projeden de alınan destekle 1990’lardan günümüze gerçekleştirilen yıkımlar arkaplanda devam etmektedir. 1930’ların konut dokusunun hakim olduğu bölgenin çehresi hızlı bir biçimde değişmektedir. Bu süreçte, Seyfi Arkan tarafından tasarlanan, Talimhane’nin ve modern mimarlık mirasının nitelikli konut örneklerinden biri olan Ayhan Apartmanı tescil kararına rağmen yıkılmıştır. Yapı, Anıtlar Kurulu tarafından cephesi aynen korunarak restore edilmesi kararının alınmasından kısa bir süre sonra yıkılmıştır2. Yerine “aslına uygun rekonstrüksiyon” adı altında inşa edilen yapıysa, ne Talimhane’nin ne de Ayhan Apartmanı’nın ait olmadığı bir yüzyılın postmodern yansımasıdır.

Talimhane’de kentsel dönüşüm ve yıkımların tarihi

19. yüzyılın başında bugünkü Taksim Meydanı’nın karakterini Topçu Kışlası, ahırları ve talim alanı oluşturmuştur. Kent merkezindeki büyük bir boşluk olan talim alanı İstanbul’un işgal yıllarında futbol stadı olarak kullanılmış ve bu kullanım, Cumhuriyet Dönemi’nin başlarında da bir süre daha devam etmiştir. 1920’li ve 30’lu yıllarda boşaltılan kışla binaları, 1940’larda Lütfü Kırdar’ın belediye başkanlığı döneminde, Prost Planı’na bağlı olarak yapılan imar operasyonu sırasında tamamen yıkılmıştır. Kışla ve talim yerinde imar planı uyarınca bir kamusal alan oluşturulmuştur. Taksim Meydanı ve Taksim Gezi Parkı düzenlemesinin ardından kışlanın yıkılmasıyla oluşan alanda inşa edilen Taksim Belediye Gazinosu ve Taksim Meydanı’nın doğu yönünde beton sütunlar üzerinde yükselen Kristal Gazinosu, kentin merkezinin sosyal yaşamını etkileyen nitelikli Modernist mimarlık ürünleridir. Bilindiği gibi, bu binalar da daha sonraki düzenleme çalışmaları sürecinde ortadan kaldırılmıştır.

1930’lardan itibaren talim alanı Harbiye yönünde gelişen ve kamusal alanla bütünleşen modern bir konut bölgesine dönüşmüştür. Talimhane, Beyoğlu’nun Taksim ve Şişli yönündeki gelişiminin 20. yüzyılın yaşantısını ve mimarisini yansıtan bir uzantısı olmuştur. 1920’li yılların sonundan itibaren Art Deco ve Modernist apartmanların yapımıyla bölgedeki ikinci kentsel dönüşüm projesi gerçekleştirilmiş ve konut alanı “Talimhane semti” adını almıştır. Gerek Talimhane apartmanları gerek sosyal yapılar, 1940’ların İstanbul’unun kent yaşamında önemli bir yere sahip olmuştur.

Beş-altı katlı Art Deco apartmanların yoğun olduğu, Cumhuriyet’in kentli kullanıcısının ihtiyaçlarına yönelik Modernist konut yapılarının da büyük bir oranda katkıda bulunduğu Talimhane dokusu, birbirini dik açılarla kesen geniş parseller üzerinde yükselmektedir. Bu yapıların bazıları Cumhuriyet dönemi mimarlığının önemli isimlerinin eserleridir: 1933 yılında Cumhuriyet Caddesi’nde Nihat Vedat (Tek) tarafından tasarlanan Pertev Apartmanı Art Deco’nun seçkin örneklerinden biridir. Bölgenin Modernist karakterinin örnekleri olan, Cumhuriyet Caddesi üzerindeki Ceylan Apartmanı 1933 yılında Sedad Hakkı Eldem, Doğu Apartmanı ise 1940 yılında Rebii Gorbon ve Mustafa Can tarafından tasarlanmıştır.

Ayhan Apartmanı ilk inşa edildiği yıllarda, 1939 (Kaynak: Arkitekt).

Ayhan Apartmanı’nın yıkımı, 2004 (Fotoğraf: Ebru Omay Polat).

Talimhane Bölgesi’nin 1950’lerdeki dönüşümü önce sosyal, sonra fiziksel alanda gerçekleşmiştir. Bu dönemde Beyoğlu genelinde gözlenen fiziksel değişim ve bakımsızlık, güvenliğin azalması bölgenin kimliğini büyük ölçüde değiştirmiştir. İstiklal Caddesi aksının ve çevresinin kamusal yapısını belirleyen yeni kullanıcı kimliğini, 1950’lerden itibaren ve 6-7 Eylül olaylarının ardından 1980’lerin sonuna dek ağırlıklı olarak göçle gelen alt gelir grupları oluşturmaktadır. Sosyal değişimin yaşandığı konut bölgesinde özgün konut işlevi tamamen yok olmamış, ancak fiziksel mekandaki değişim etkilerini göstermeye başlamıştır. Özgün kullanıcısını yitiren konutlar alt gelir grupları tarafından kullanılmaya başlanmış; zemin katlardaki, bölgeye ait olmayan yoğun ticari faaliyetler binaları olumsuz yönde etkilemiştir.

Dalan Dönemi’nde Tarlabaşı yıkımlarının ardından 1988 yılında Tarlabaşı Bulvarı’nın açılması bölgenin meydanla ve Beyoğlu ile ilişkisini koparmıştır. İstiklal Caddesi’nin prestijinin iade edilmesi çalışmalarının sürdüğü bu dönem, Tarlabaşı ve Talimhane’nin çöküntü bölgesi olmaya aday olduğu dönemdir. 1980’lerin sonunda, konut alanı işlevi yerini ticaretin yanısıra turizm faaliyetine terk etmeye başlamıştır.

Menderes ve Dalan dönemlerinde yaşanan bu dönüşümler ve bölgenin 1990’lı yıllarda turizm ağırlıklı kullanımıyla mevcut otellerin sayısı arttırmıştır. Kongre turizmine hizmet veren ilk otellerin inşası, 2004 yılında gerçekleştirilen “Talimhane Bölgesi Yayalaştırma Projesi”nin turizmi ön plana çıkaran yeniden işlevlendirmesi ile artmıştır3. Projenin bölgeyi yeniden canlandırma açısından taşıdığı olumlu yönler arkaplanda sürdürülen yıkımları gölgelemektedir. Bugün, konut dokusunun niteliklerini, özgün parselasyon yapısını yok eden ve proje kapsamında desteklenen, yıkıp yapmaya yönelik bir imar faaliyeti yürütülmektedir.

Özgün cephe düzenleri giydirme cephelerle değiştirilmiş, yıkımlarla bazı parseller birleştirilmiş ya da bir parsel üzerindeki yapı yıkılarak yerine otel binaları yapılmaya başlanmıştır. Yeni yapılar da cam giydirme cepheli ya da rekonstrüksiyon ürünlerdir ve gerek gabarileri gerek cephe özellikleri açısından dokunun bütünlüğünü bozan uygulamalardır. Bazı yapılarda gabari korunmakla birlikte, özgün cephe özelliklerinden çok fazla ödün verilen yeni cephe düzenlemeleri uygulanmıştır.

Talimhane’nin kültür mirası kapsamında değerlendirilmesi

Özgün parselasyonunu ve mimari kimliğini yitirmeye başlayan Talimhane bölgesini oluşturan 12 yapı adası, 1999 yılında İstanbul 1 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu bölgedeki bazı yapıların 662 sayılı ilke kararında tanımlanan “Erken Cumhuriyet dönemi yapıları” niteliği taşımaları ve 663 sayılı ilke kararı4 uyarınca, “tek parsel ölçeğinde karar alınmadan önce bütünlüğü verecek yapı adası ve sokak ölçeğinde alanın tescil edilmesi kararı” alınmıştır5. Oldukça yoğun olan dokunun parsel bazında alınan kararlar ile kentsel kimliğinin korunması ve mevcut trafik sorunlarının çözümünün zor olacağı, çöküntü bölgesi olmaktan kurtarılması için bölgede tescil edilen binaların kendi kontur ve gabarilerinde kapsamlı tamir ve restorasyon çalışmalarının kurulca onaylanması şartıyla yapılmasına, yeni yapılanma taleplerinin ise, Koruma Amaçlı İmar Planı uyarınca değerlendirilmesine karar verilmiştir. Ayhan Apartmanı bu karar kapsamında koruma altına alınan yapılardan biridir.

Ayhan Apartmanı

“Bina harici mimarisi ile orijinal bir tesir yapmaktadır. Taksim’de mimar olmayan kimseler tarafından yapılan binalar arasında bu kira evinin hususiyetleri yeknazarda tebarüz etmektedir”6.

1943 tarihli, 1/500 ölçekli Pervititch haritasında Talimhane dokusu ve Ayhan Apartmanı.

Ayhan Apartmanı “rekonstrüksiyon”u, yalın mimariye sadık kalma çabası ile çelişen cephe düzeni ve başka bir coğrafyaya ait olan çatı biçimlenişi, 2006 (Fotoğraf: Ebru Omay Polat).

Talimhane dokusuna özgün bir katkı, Aydede ve Lamartin Caddeleri’nin köşesinde Seyfi Arkan tarafından 1934-1935 yılında Ayhan Apartmanı (General Fahrettin Apartmanı) ile gerçekleşmiştir7. Arkitekt dergisinde yayımlanan tanıtım metninde belirtildiği gibi, Talimhane dokusunu oluşturan Art Deco ve Art Deco ile Modernizm’in arakesitindeki apartman tasarımlarına eklenen nitelikli örneklerinden biridir. Aydede ve Lamartine Caddeleri’nin köşesindeki konumu, Arkan’ın ekspresyonizm etkisindeki Modernist tasarımının belirleyici bir öğesidir. Yalın yatay ve düşey çizgilerin eğrisel hatlar taşıyan balkon ya da çıkmalarla zenginleştiği köşe apartman çözümleri, Şişli, Nişantaşı gibi 1930-40’ların yeni gelişen konut alanlarının kentli, modern dokusuna katkıda bulunmuştur.

Poelzig ve özellikle de Mendelsohn’un tasarımları, Arkan’ın mimari dilinin oluşmasında büyük bir role sahiptir. Yuvarlak köşe biçimlenişi, geniş yatay bantlar ve düşeyde katları birleştiren beton elemanla desteklenen heykelsi tasarım, Mendelsohn’un Berliner Tagesblatt yapısını anımsatan nitelikli bir uygulamadır. Bölgeye kimliğini kazandıran Modernist yapılardan biri olan Ayhan Apartmanı, İstanbul 1 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından kentsel sit olarak tanımlanan “Talimhane Bölgesi Yayalaştırma Projesi” devam ederken 2004 yılında yıktırıldı.

Yıkımın ardından

İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Beyoğlu Belediyesi tarafından 2004 yılında gerçekleştirilen proje konutların hızla otel ya da işyeri olarak içerik ve kabuk değiştirdiği bir süreçtir. Amaçlanan, Talimhane’nin turizmin hizmetine teslim edilmesidir. Trafiğe kapatılan yolların yenilenmesi, ışıklandırma, güvenlik ekipleri ve sokak etkinlikleri projenin olumlu yönlerini desteklerken, 20. yüzyıl konut dokusu yerine steril bir turizm merkezinin çehresini şekillendirmeye başlamıştır. Talimhane’nin yeni kullanıcıları yakın bir gelecekte 1930’larda şekillenen dokudan izler göremeyecekler, bölgenin tarihini bilmeyenler bir 19. yüzyıl dokusunun canlandırıldığı yepyeni bir çehre görecekler.

Yerel yönetimlerin tarihi kent merkezlerine yönelik proje ve yaklaşımlarında ortak bir nokta olduğu görülmektedir: Kentsel dönüşüm yıkımlarla sağlanmaktadır. Hem de bu yıkımlar yasa, karar ve nitelik gözetmemektedir. Uygulamaları denetleyen sistemin eksikliği, alınan kararların kağıt üzerinde kalmasına neden olmaktadır. Yıkımlarda belediye başkanlarının bireysel tavırları, rant çevrelerinin yönlendirmesi ve spekülasyonları etkili olmaktadır. Anıtlar Kurulu bu uygulamalara karşı yetersiz kalmaktadır. 

Ayhan Apartmanı bu değişim sürecinde özgün işlevini uzun süre korumuş, ama yoğun turizm baskısının sonucunda işlevsel ve ekonomik ömrünü tamamlayamadan yok olmuştur. Ayhan Apartmanı’nın yıkımının ardından kurul tarafından yapılan yeniden değerlendirme sonucunda, “aslına uygun şekilde” yeniden inşa edilmesi kararı alınmıştır. Ancak, bugün aynı parsel üzerinde yükselen yapı aynı parsel üzerinde bulunmak dışında özgün yapıyla ortak bir özellik taşımamaktadır. 19. yüzyıl mimarisine öykünen kilit taşları ve söveler yeni yapının bambaşka bir yaklaşıma sahip olduğunun göstergesidir. 20. yüzyıl başı mimarlığının laboratuarı olan dokunun değeri anlaşılamadan, eski eser olarak tanımlanabilecek ve Beyoğlu ve Tarlabaşı dokusuyla uyumlu bir

19. yüzyıl dokusu oluşturmak hedeflenmektedir.

Konut işlevi yerine turizm işlevi, diğerinden iz bırakmamacasına adapte edilmeye çalışılmaktadır. Bir 19. yüzyıl dekoru olmaktan ileri gidemeyecek, doğallıktan uzak mekanların prestij ve ilgi kaynağı olamayacağının farkına varılamamıştır. “Yıkıcı karakter”, görevini yapmanın rahatlığı içinde yeni projeler üretecektir. n Araş.Gör. Ebru Omay Polat, YTÜ Mimarlık Fakültesi Restorasyon Anabilim Dalı, Araş.Gör. Murat Polat, MSGSÜ Mimarlık Fakültesi Mimari Tasarım Sorunları Bilim Dalı.

Notlar:            

1 W. Benjamin, Parıltılar, çev.: Yılmaz Özer, Belge Yayınları, 1990, s.14-15.

2 Ayhan Apartmanı’nı konu alan bir diğer yazı “Modernist Ayhan Apartmanı 19. Yüzyıl Oteli’ne Nasıl Dönüştü?” başlığıyla Yenimimar gazetesinde yayımlanmıştır. Bkz. E. Omay Polat, “Modernist Ayhan Apartmanı 19. Yüzyıl Oteli’ne Nasıl Dönüştü?”, Yenimimar, Haziran 2006, s. 6.

3 Bu projeyi irdeleyen bir çalışma için bkz. N. Akın, “Talimhane Yayalaştırma Projesi’nin Düşündürdükleri”, Arredamento Mimarlık, 2005, Ocak 2005/100+76,

s. 84-88.

4 KTVKYK, 05.11.1999 tarihli 663 sayılı ilke kararında, “Her türlü yapı tarzında ve doku özellikli yerleşmelerde korumaya değer sivil mimari örneklerinin toplu şekilde bulunduğu hallerde, bir bütün içinde yer alan tek parsel ölçeğinde karar almadan önce bütünlüğü verecek yapı adası veya sokak ölçeğinde alanın tescil edilmesine, mevzuatta yer almayan tanımların (kültür sokağı vb.) verilmemesine” ifadesi yer almaktadır. Bu ifade Talimhane bölgesinin tescili için gerekçe olarak kullanılmıştır. 

5 İstanbul 1 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nun 15.12.1999 tarihli ve 11437 sayılı kararı.

6 S. Arkan, “Taksim’de Bir Kira Evi, Mimar Seyfi Arkan”, Arkitekt, 1939, cilt: 9, s.101-103.

7 Arkan’ın kendi eserleri için hazırladığı kitapta apartmanın adı ve yapım yılı “General Fahrettin-Ayhan Apartmanı, İstanbul-Taksim, 1934-1935” olarak ifade edilmiştir (S. Arkan, Seyfi Arkan ve Eserleri, 1933-1956, Türk Himark Plan Yapı Müessesesi, İstanbul).