Kırsal
Mimari Mirasın Turizm Amaçlı Kullanımı: İspir, Sırakonaklar
Turizm ve restorasyon etkinliklerini bütünleştirme
yönünde bir deneme.
Turistik gelir beklentisini vernaküler mimarlığın
korunması için bir güdü haline dönüştürmeyi öngören bu çalışma, Türkiye’nin en
az turistik yörelerinden biri olan Doğu Karadeniz’de gerçekleştirildi.
Taş evler ve vadi yönündeki yamaçlarda konumlanmış
mahalleler.
Evlerin duvar yapım sistemlerinden örnekler.
Hamiyet Özen, M. Reşat Sümerkan, Emre Engin, Arzu Sert, Murat
Tutkun Bu çalışma, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) çerçevesinde,
Doğu Anadolu Turizmini Geliştirme Programı (DATUR) kapsamında
İspir-Sırakonaklar Vadisi’nde yapılmıştır. DATUR, Erzurum, İspir ve Yusufeli
bölgesinde mevcut olan turizm potansiyelini geliştirmeyi destekleyen bir proje
olarak başlatılmış ve farklı alanlarda alt projeler olarak devam etmektedir.
Sırakonaklar Vadisi’nde gerçekleştirilen projede, bölgeye gelecek olan yerli ve
yabancı turistlerin konaklama ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik, mevcut
konaklama birimlerinin iyileştirilmesi ve yenilerinin geliştirilmesi
hedeflenmiştir.
Çalışma, İspir ilçesinin Sırakonaklar köyünde kırsal turizm
planlaması kapsamında, ev pansiyonculuğunu geliştirmek ve teşvik etmek amacına
yönelik olarak, alanda seçilmiş olan taş evler ve diğer yapı örneklerinin
tespiti yapıldıktan sonra, konaklamaya yönelik olarak yeniden
projelendirilmesidir.
Günümüzde, sürdürebilir kırsal turizm planlaması yapılırken,
mevcut mimari mirasın planlama sürecine katılması önemli bir olgudur. Bu
çalışmanın uygulamaya aktarılması hem Sırakonaklar’ın ekonomik olarak
kalkınmasına, hem de kırsal ve doğa turizminin gelişmesine fırsat verecektir.
Aynı zamanda yerel halkın kısmen kullandığı geleneksel taş evler konaklama
(pansiyon) amaçlı değerlendirilerek korunmuş olacaktır.
Sırakonaklar çalışması iki aşamalı olarak gerçekleşmiştir.
İlk aşamada, belirlenen evlerle diğer yapılar (samanlık ve ahır) ile
çevrelerinin rölöveleri alınarak ölçekli çizimleri hazırlanmıştır. İkinci aşamada
ise, bu binaların turistik amaçlı kullanımları için gerekli mekan
düzenlemelerini kapsayan projeleri hazırlanmıştır. Mevcutta ıslak hacim, mutfak
ve oturma mekanları ayırımı olmayan binalara yeni düzenlemede bu mekanlar
önerilmiş ve gerekli donatılarla donatılmıştır.
Kırsal turizm
Hızla gelişen ve değişen kentlerde yaşayan insanlar, kentin
bu karmaşasından uzaklaşmak için daha sakin ve yavaş bir yaşam ortamına sahip
kırsal alanları tercih etmektedir. Kentin kirliliğinden uzakta ve doğayla
başbaşa kalabilmek temel amaçtır. Dünyanın pek çok yerinde bu turizm türüne
olan ilgi giderek artmaktadır. Çünkü kırsal alanların insanlara sunduğu
alternatif aktiviteler mevcuttur. Bunlar “tarım turizmi”, “kültür turizmi
(miras turizmi)”,
“eko-turizm” ve “aktif turizm (spor ve macera turizmi)”
olarak sıralanabilir.
Çalışma alanı, Sırakonaklar köyü, Yusufeli-Olgunlar rotasına
alternatif olan Kaçkar zirve rotası üzerinde yer alır. Dolayısıyla, zirveye
çıkmak isteyen yerli ve yabancı turistler için, İspir ve Erzurum’a daha yakın
bir güzergah alternatifi sunmaktadır. Bu alanın turizm potansiyeli, tarihi ve
kültürel miras, yaylalar, trekking, kamping ve dağcılık sporları olarak
sıralanabilir. Bu amaçlarla bölgeye gelen ziyaretçiler çoğunlukla harcama
eğilimi düşük olan turist profilidir ve çadırlı-düşük ücretli konaklama
olanaklarını araştırırlar. Teşvik edilecek ve geliştirilecek olan “ev
pansiyonculuğu”, bu tür eğilimi olan turistler için uygun ve alternatif
konaklama olanakları sağlayacak, aynı zamanda yerel halka ekonomik olarak
katkıda bulunacaktır.
Konum
Sırakonaklar, İspir ilçe merkezine 50 km uzaklıkta ve
Kaçkarlar’ın güney yamacında dağınık mahallelerden oluşan eski bir yerleşmedir.
20. yüzyıl başlarına kadar Ermenilerin merkezi olan Sırakonaklar, eski adı
Hodeçur (otu suyu bol olan yer anlamına gelmektedir) olan ana köy ve sırasıyla
Ballıca (Babanus), Güneşli (Kaprans), Ocaklı (Ahpuni), Akbaş (Çuçula), Çavuşlar
(Kivur), Sungurlu (Vayna), İncili (Kahmut) Cücebağ ve Aksu (Homtaşar)
mahalleleridir. Bu mahallelerin hepsinde birbirinden farklı özelliklerde, bahçe
içerisinde üç katlı taş evler ve yakınlarında ahır ve samanlık binaları
mevcuttur1.
Çok sayıda taş konaklardan dolayı bugün bu yerleşmenin adı
Sırakonaklar olarak bilinmektedir. Yedi mahallesi bulunan Sırakonaklar köyünde
çalışma için seçilen evler Ocaklı (Ahpuni) ve Çavuşlar (Kivur)
mahallelerindedir.
Ulaşım
Köye ulaşım, köy minibüsleriyle sağlanmaktadır. Ayrıca
İspir’den her türlü aracın kiralanması da mümkündür. İspir-Yusufeli ayrımından
sonraki toprak yolun zemini oldukça iyi sayılabilir. Ancak, yaz başı dönemde
sağanaklar sonucu yamaçlarda oluşan seller yolların aniden kapanmasına neden
olmakta; bu durum, zamanını ayrıntılı planlamak durumunda olan yabancılar için
önemli bir risk oluşturmaktadır.
Doğal ortam ve yaşayış
Yöre halkı tarım ve hayvancılıkla uğraşmakta, ancak kendine
yetecek ölçüde üretim yapabilmektedir. Denizden yüksekliğin 2.000 m olduğu
yörede, bahçe tarımının yanında, ceviz, elma, armut, üzüm gibi meyve
yetiştiriciliği geçim kaynakları arasında yer alır. Köy dışında otlatılan
büyükbaş hayvanlardan süt ürünleri elde edilmektedir. Ortamdaki çiçeklerin
bolluğu ve çeşitliği aileleri arıcılığa da yöneltmiştir.
Çevre doğal hayat bakımından çok zengindir. Pek çok hayvan
ve bitki türünü barındırmaktadır. Boz ayı, çengel boynuzlu dağ keçisi, yabani
domuz, kurt, çakal, tilki, porsuk, sansar, su samuru, tavşan, keklik, yabani
horoz, yabani ördek, kumru, güvercin, ağaç güvercini gibi av hayvanları
bunlardan bir kısmıdır. Evlerden, yakın çevredeki ağaçlık ve koruluk alanlarda
gezinen ayı, geyik, tilki, kurt gibi yaban hayvanlarını çıplak gözle izlemek de
mümkündür.
Az sayıda örnekte rastlanan kesme taş duvar uygulaması.
Evlerin cephelerindeki en önemli mimari elaman olan ahşap
balkonlar.
Yerleşme özellikleri
Sırakonaklar yerleşmesi, güneyde Çoruh havzasından başlayıp
kuzeyde Kaçkarlar’ın yamaçlarına kadar uzanan vadi içerisinde farklı
mahallelerden oluşmaktadır. İlk mahallenin İspir merkezine olan uzaklığı 45
kilometredir. Mahallelerde evler (genelde iki ya da üç katlı taş yapılar),
samanlık ve ahırlardan oluşmaktadır. Her bir mahalle kendi içinde kümelenmiş
bir yerleşme özelliği göstermektedir. Evler genellikle kuzey-güney yönünde
vadiye hakim olarak konumlandırılmıştır.
Evlerin topoğrafya üzerindeki yerleşiminde eğim dikkate
alınmış, rasyonel bir değerlendirmeye varılmıştır. Asıl cephe, vadiye yukarıdan
hakim konumdadır. Kuzeye ya da soğuk rüzgarlara dönük cephelere ancak servis
pencereleri açılırken, güney yönündeki cepheler çok pencereli olarak
tasarlanmıştır. Ayrıca, balkonlar da bu yönde düzenlenmiştir.
Yapı malzemesi ve sistemi
Temel yapı malzemesi taştır. Dış duvarlarda en az 60 cm
kalınlıkta masif taş duvarlar görülür. Kimi evlerde çamur harçlı moloz ya da
kaba yontu taş duvarlar göze çarparken, daha varlıklı ailelerin sahip olduğu
evlerde kireç harçlı, ince yonu taş duvarlar gözlenir. Duvar
konstrüksiyonlarında tüm evlerin ortak özelliği köşe taşlarıdır. Evlere göre
60-90 cm boylarında kesme granitlerin yatay olarak yerleştirildiği duvar köşe
birleşimleri Sırakonaklar’a özgü bir karakteristik oluşturmuştur. Dış
duvarların tümünde gözlenen ahşap hatıllar da bu görünüşü desteklemektedir.
Kapı-pencere gibi boşlukların üzeri kimi evlerde ahşap
lentolarla geçilirken, kimilerinde de yine tek parça granit bloklar
kullanılmıştır. Çavuşlar (Kivur) mahallesindeki terk edilmiş eski okul
binasında uygulanmış tek parça kemer lentolar, az rastlanır ilginç
örneklerdendir.
İç mekanlarda tavan, taban ve ara bölmelerin bazılarında
ahşap kullanılmıştır. Kapı ve pencere gibi yapı elemanlarıyla çatı
konstrüksiyonu tamamen ahşaptır. Cephenin önemli özelliği olan balkonlar da
ahşap malzemeyle payandalı açık çıkma şeklinde inşa edilmiştir.
Ahşap balkon örneği ve iç mekan.
Moloz taş ve ahşap hatıllı cepheler.
Dış mekan özellikleri, evler ve eklentiler
Bir yamaç yerleşimi olan Sırakonaklar evleri, birbirine
bitişik birkaç evlik gruplar halinde göze çarpar. Evlerin birbirine yakın
sıralanmasıyla köy içinde “sokak anlayışı” oluşturulmuştur. Evlerin çevresi taş
istinat duvarlarıyla setler halinde kademelendirilmiştir. Evlere yoldan ya da
küçük bir avludan girilir. Evlerin yakınında bulunan samanlık+ahır işlevli
yapılarda ise, samanlık katı ahşap, ahır katı taştır. Tuvaletin dışarıda olduğu
çok az örneğe rastlanmıştır.
Ev planları: Plan özellikleri bakımından “sofalı”
plan şeması saptanmıştır. “Orta sofalı” ve “dış sofalı” plan şeması yaygın
olanlarıdır. Evlerin eğimden dolayı bodrum katları mevcuttur. Bazı evlerde
bodrum kat ahır olarak, bazılarında ise depo mekanı olarak kullanılmaktadır.
Giriş katı ana yaşama katıdır. Bu katta sofa ve sofaya açılan bir ya da iki oda
bulunmaktadır. Yine bu katta üst kata çıkan bir merdiven vardır. Üst katta ise
bir sofa ve yatma amaçlı kullanılan odalar bulunur. Oda ya da sofadan çıkılan
ahşap bir balkon önemli özelliklerden biridir. Bu balkon manzaraya hakim
konumdadır.
Cepheler: Cepheler basit, sıvanmamış düzgün kesme taş ya da
moloz taştır. Pencereler ve balkonlar cephelere hareketlilik kazandıran
elemanlardır. Pencereler dikdörtgen olup, yaklaşık 0,5 oranına sahiptir. Ayrıca
taş duvar içerisine konulmuş olan ahşap hatıllar cephelere farklı bir görünüm
kazandırmıştır. Çatılar kırma çatı şeklindedir ve geniş saçakları vardır. Çatı
örtüleri geçmişte hartama (bedevra) iken, günümüzde oluklu saca dönüşmüştür.
Evlerde süs öğeleri yok denecek kadar azdır. Bazı evlerin tavanlarında basit
ahşap süslemeler vardır.
Yeniden kullanım önerileri
Konaklama ve diğer hizmetlere yönelik kullanılacak binaların
projelendirilmesi iki aşamalı olarak ele alınmıştır. Yapılan tespit ve rölöve
çalışmaları sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda bakım ve onarım
önerileri ve ikinci aşamada ise mevcutta olmayan mekanların ilave edilmesi
şeklinde olmuştur.
Bakım ve onarım: Kullanıma açılacak olan binanın
yapısal problemleri gözden geçirilecektir. Bu konuda, özellikle dış ve iç
duvarlardaki hasarlar onarılarak, döşeme ve tavanlardaki eskimiş elemanlar
değiştirilecek, sıva dökülmeleri ve boya işleri tamamlanacaktır. Kapı ve
pencere doğramaları sağlamlaştırılacaktır. Yine sorunlu olan çatıların onarım
ve bakımları yapılacaktır.
Mekan ilaveleri: İç mekanda eksik olan ıslak mekan,
her bir bina için ayrı ayrı tasarlanarak, planda uygun yere yerleştirilmiştir.
Bu mekan içinde klozet, duş teknesi ve lavabo bulunmaktadır. Önerilen yeniden
kullanım projelerinde bu elemanlar detaylandırılmıştır. Ayrıca sadece yatma
işlevi olan binalarda kalanların ve dış mekanda çadırda konaklayacak olan
kişilerin ortak kullanımlarına yönelik bir ıslak mekan da önerilmiştir. Böyle
bir ıslak mekan, Ocaklı mahallesinde düzenlenen alanın merkezi konumundaki
binalardan birinin bodrum katında düşünülmüştür. Ayrıca konukların kullanımları
için yaşam mekanı (sofa) alanı içinde küçük mutfak nişleri önerilmiştir. Niş,
içinde eviyesi de olan tezgah ve dolaplar şeklindedir.
Yatma işlevi için, mevcut odalar korunarak düzenlenmiştir.
Sofalar ise ortak kullanım alanı olarak düşünülmüştür. Bazı örneklerde oturma
mekanının gerektiği durumlarda yatma amacıyla da kullanılabilmesi için yöredeki
evlerde geleneksel olarak kullanılan ahşap sedirler önerilmiştir. Dolayısıyla
bu sedirler ileri saatlerde uyku tulumuyla yatma amacıyla kullanılabilir.
Konuklara hizmet sunumu: Ev sahipleriyle yapılan
görüşmelerde, köye gelecek konuklara yiyecek-içecek, temizlik ve yatak sunma
konularındaki kararlılıkları saptanmıştır. Ancak, bu insanların farklı
malzemelerle farklı yiyecekleri pişirebilme ve servis konularında eğitilmesi
gerekecektir.
Mahalleler ve yapısal müdahaleler
Ocaklı: Ocaklı mahallesinde 6 binadan oluşan bir grup
yapının tespiti yapılmıştır. Öncelikle bu binaların arasında bulunan boş
alanlar için çadırla konaklama ve açık alan düzenlemesi düşünülmüştür. Yerleşim
grubunun sonunda bulunan açık alan ve bu alanı sınırlayan duvar parçaları yeni
düzenlemede de aynen kullanılmış ve açık alanda varolan bir ev kalıntısının
duvarları üzerine çadır örtüsü önerilmiştir. Korunaklı ve üstü örtülü bu
mekanın oturma amaçlı kullanılması düşünülmüştür. “Çadır köşk” diye
adlandırdığımız oturma mekanının doğusunda yer alan çimenlik avluya açık piknik
masaları yerleştirilmiş, bu noktada varolan kullanılmayan bir tuvalet de
genişletilerek servis mekanı olarak işlevlendirilmiştir.
Çavuşlar: Çavuşlar (Kivur) mahallesindeki evler
günümüzde kullanılmaktadır. Evlerini pansiyon olarak işletmek isteyen üç aileye
ait yapı için dönüşüm projesi önerilmiştir. Bunlardan biri eski okul binası,
diğer ikisi ise sahiplerinin içinde yaşadıkları evlerdir. Evlerden biri sürekli
olarak kullanılırken, diğeri sadece yaz döneminde açılmaktadır.
Sonuçlar
Sırakonaklar Vadisi, Kaçkarlar’a güney yönünden
çıkılabilecek bir konumdadır. Bu vadi bozulmamış doğal ve kültürel mirasa sahip
olduğundan dolayı gelecekte önemli bir kırsal turizm çekim noktası olmaya
adaydır. Uzun yıllar göç veren bu bölgede doğal çevre ve yerel mimari miras
bozulmadan günümüze kadar gelebilmiştir.
Geleneksel taş evlerin pansiyona dönüştürülerek kullanılması
projesi, yerel halk için ekonomik bakımdan bir destek olacaktır. Ziyaretçilerin
yerel kültürü, doğayı ve mimari mirası bir arada yaşayacakları bir ortam
oluşmasına da katkıda bulunacaktır. Alternatif turizm yaklaşımlarına olanak
verecek yapısıyla gelişmeye açık bir bölgedir. n Yrd.Doç.Dr. Hamiyet Özen, KTÜ
Mimarlık Fakültesi, Yrd.Doç.Dr. M. Reşat Sümerkan,
KTÜ Mimarlık Fakültesi, Öğr.Gör. Emre Engin, KTÜ Mimarlık
Fakültesi, Araş.Gör. Arzu Sert, KTÜ Mimarlık Fakültesi, Araş.Gör. Murat Tukun,
KTÜ Mimarlık Fakültesi.
Notlar:
1 Burada yaşayan Ermeni nüfusu 1919’da bölgeden ayrılmıştır.
Üç yıl boş kalan köye 1923’te Rize’den göç eden halk yerleştirilmiştir (Dursun
Ali Göksel, Sırakonaklar köyü muhtarı, 2006). Ancak, artan göç olgusuyla
birlikte köyde halen kış aylarında 466 kişi, yaz aylarında ise 700-800 kişi
yaşamaktadır (İspir Nüfus Müdürlüğü).
Kaynaklar:
Doğu Anadolu Turizmini Geliştirme Projesi (DATUR) 1998-2005.
Bkz.: www.dakap.org.tr/turizm.htm.
Özen, H.; Sümerkan, M.R.; Engin, E.; Sert, A.; Tutkun, M.
(2005), Sırakonaklar Vadisi’ndeki
Geleneksel Evlerin Turizm Amaçlı Kullanım Önerileri Raporu
(yayınlanmamış), KTÜ Mimarlık Bölümü
Veer, M.; Tunner, E. (2005), Rural Tourism in Europe:
An exploration of success and failure factors, strichting
Recreative Expert and Innovation Center Raamweg 19, HL. Bkz.:
www.stichtingrecreatie.nl/english/index.html.
Aktemur, M.; Kukaracı, İ.U. (2001), Kültür Varlıkları İle
İspir, EserOfset Matbaacılık, Erzurum.
www.tarihikentlerbirligi.org/icerik/
yerelKimlikDetay.asp?sayi=15&makale=100
Çakırcıoğlu, M., “Sürdürülebilir Turizm”.
Bkz.: www.kentli.org./makale/meh_sur.htm.
Evlerin çevreleri ve eklentileriyle olan ilişkisi.