Japonya
ve Bauhaus
Shell Binası, Berlin, 1931, fotoğraf: Yamawaki Iwao (Mori
Art Museum, Tokyo ve Neue Nationalgalerie, Berlin’in izniyle).
Tomoko Kuroiwa n Bauhaus, Weimarer Hochschule für Bildende
Kunst (Weimar Plastik Sanatlar Yüksek Okulu) 1919’da
Grossherzoglich-Saechsischen Kunstgewerbeschule (Saksonya Grandüklük Zanaat
Okulu) ile birleştiği zaman kuruldu. Kurum, endüstri devriminin getirdiği
mekanizasyon ve kitlesel üretime karşı bir hareketi temsil ediyordu. Britanya
Arts and Crafts eyleminin, Art Nouveau’nun ve Alman Zanaat birliklerinin ardılı
olarak, Bauhaus sanatçı ve zanaatçıyı eğitmeye yönelik bir kurum olacaktı.
Amacı, kurumun ilk başkanı olan Berlinli mimar Walter Gropius tarafından
açıklanmıştı. Hem kuram hem de pratikle ilgilenen çalışma gruplarının kurulması
sayesinde “ustalar” (Gropius Alman Ortaçağ loncalarına ait bu terimi bilinçli
olarak seçmişti) genç mimar, ressam ve heykelcileri yetenekli pratik
profesyonel sanatçılar olarak biçimleyeceklerdi. Öğretmenlerden biri, Johannes
Itten, temel eğitim derslerinin içeriğini, modelleme, renk ve malzemeyi
öğrencinin yaratıcılığını geliştirecek biçimde katarak tasarladı. Bunun
ardından Werklehre (malzeme ve teknik) ve Baulehre (konstrüksiyon çalışması)
sınıflarına alınacaklardı. 1922’de Kikuji Ishimoto ve Sadanosuke Nakada
Bauhaus’u ziyaret eden ilk Japon sanatçılar oldular. Ishimoto Japonya’ya
döndükten sonra “Kenchiku-fu” (Mimari Kayıtlar) adlı kitabında Bauhaus’u
Almanya’daki üç ana mimari ekolden biri olarak refere edecekti1. Daha sonra bir
sanat eleştirmeni olacak olan Nakada ise “Mizue” adlı dergide Bauhaus üzerine
bir makale yayımlayacak ve Sanka ve Tani Sanka gibi avangart sanat
hareketlerine katılacaktı2.
Bauhaus önceleri elişçiliğini önemserken, bu 1923’teki
Bauhaus Sergisi’nden sonra değişti. Sergide Georg Muche’nin bir ana hol ile ona
açılan küçük odaları olan ve prefabrik bileşenlerle inşa edilmiş işlevselci bir
evi de yer alıyordu. Bu kavşakta Bauhaus yolunu Ekspresyonizm’den ayırdı ve
sanatla endüstriyel teknolojiyi vurgulayan ve mottosu “sanat ve teknoloji -
yeni bir sentez” olan işlevselci bir yönelim benimsedi. 1930 civarında Japon
mimarlığı da Bauhaus tipi beyaz ve dikaçılı Modernist yapılara odaklanmaya
başlamıştı. Ishimoto, Chikatada Kurata, Kameki Tsuchiura ve Sutemi Horiguchi
Gropius’un kuru yapım ilkelerini Japon ahşap ev bileşenlerine başarıyla
uyguladılar.
1925’te muhafazakarların siyasal baskılarından ötürü,
Bauhaus Weimar’dan Dessau’ya taşındı. Atelyeler yeniden örgütlendi ve öğretim
kadrosu, kurumun Gunta Stölzl, Marcel Breuer, Joost Schmidt ve Walter Peterhans
gibi mezunlarından devşirilen yeni hocalarla genişletildi. Gropius, kurumun
ruhunu cisimleştiren Dessau’daki Bauhaus yapılarını tasarladı. Tüm Bauhaus
bölümleri cam ve çelikten bu “tümel sanat yapıtı bina”ya katkıda bulundular.
1928’de Gropius görevi Hannes Meyer’e bırakarak başkanlıktan çekildi. Meyer’in
mottosu “zenginlerin değil, kitlelerin gereksinmeleri için” olduğundan, çeşitli
üretici firmalara Bauhaus modellerinin kitlesel üretimini yapmaları için üretim
hakkı tanındı. 1930’da Meyer’i başkanlığı devralan Mies van der Rohe
izledi.
Bu geçiş döneminde Bauhaus’a okumaya gelen Japon
öğrencilerden biri de Tokyo Sanat Okulu’nda doçent olan Takehiko Mizutani’dir.
Mizutani bir tasarım okulunda öğrenim görürken Japon Eğitim Bakanlığı’nın bir
bursuyla Almanya’ya gönderilmişti. Mizutani, Bauhaus ürünlerini ilk olarak
orada vitrinde teşhir edilirken gördü ve 1927’de adıgeçen kuruma kaydoldu. Önce
Josef Albers ve Laszlo Moholy-Nagy’nin yürüttüğü başlangıç derslerinde malzeme
ve biçim çalışmalarını tamamladı ve ardından, inşaat ve mobilya yapımı ustalık
sınıflarına devam etti. Mobilyaları özellikle çok takdir gördü3.
Öteki iki Japon öğrenci, Iwao Yamawaki ve eşi Michiko da o
dönemde Bauhaus’ta okudular. Iwao Tokyo Sanat Okulu’nu bitirmiş ve sonra
Yokogawa atölyesinde çalışmıştı; ayrıca, modern sahne sanatları hareketiyle
bağlantılıydı. Michiko’nun ailesi Iwao’yu evlat edinmek isteyince, 1928’de
çiftin Bauhaus’ta okumasına izin verilmesi koşuluyla Michiko ile evlendi4.
Michiko ve Iwao 1930’da Birleşik Devletler üzerinden Almanya’ya geldiler ve
1932’ye kadar orada kaldılar. Bauhaus’a gelene dek Michiko resmi bir sanat
eğitimi görmemişti. O ve kocası başlangıç derslerinde Albers’ten malzeme ve
biçim, Kandinsky’den renk bilgisi öğrendiler. 1931’de bu evreyi tamamladılar.
Iwao mimarlık ve iç mekan tasarımına yönelirken, Michiko dokuma çalıştı.
Sonraları Iwao Japonya’da mimarlık da yapsa bile, asıl öğrenim alanına giderek
daha az ilgi duydu ve daha çok fotoğraf ve fotomontajla ilgilendi5. Natürmort
enstantanelerini ve konstrüktivist mimari fotoğraf ve kolajı denedi. Michiko’yu
Gunta Stölzl ve Otti Berger, farklı malzemeleri doğalarına en uygun kullanma
ilkesi bağlamında, dokumacılık alanında eğittiler.
Iwao ve Michiko öğrenimlerini tamamlamadan okul 1932’de
sağcı siyasal baskılar sonucu kapandı. İki Japon öğrenci Mies van der Rohe’nin
Berlin’de kurduğu özel okul statüsündeki Bauhaus’a kayıt yaptırtmadılar, onun
yerine Japonya’ya dönmeyi tercih ettiler. Japon “Kokusai Kenchiku”
(Uluslararası Mimarlık) Bauhaus’un sonu üzerine bir makale yayınladığında, bu
Iwao’nun Almanya’da sergilenme olanağı bulunamayan fotomontajı “Bauhaus’a
Saldırı” ile resimlendi6. Bir yıl sonra Berlin’de açılan Bauhaus’u kapattı ve
bu da sözkonusu kurumun sonu oldu. Bauhaus’ta yürütülen öğretim Japonya’yı,
örneğin, mimar Renshichiro Kawakita’nın 1931’de kurduğu “Shin kenchiku kogei
gakuin”in (Yeni İnşaat Sanatları Akademisi) ders programında ve Kurata ile
meslektaşlarının 1932’de kurdukları atölyede olduğu gibi etkiledi. Kawakita,
Nakada’nın bağlantılarından, topladığı malzemeden ve Mizutani’ni Almanya’dan
getirdiği başlangıç kursu materyalinden yararlandı. Kawakita mimarlık
öğretimini kendisi, Mizutani’yi, İwao ve Michiko çiftini ve Kameki Tsuchiura
ile Ken Ichura gibi Modern Mimarlık savunucularını içeren bir kadronun
desteğiyle yürüttü. Kawakita ayrıca çok miktarda yazı da yazdı: Mimarlık dergisi
“Kenchiku kogei - I see all”u (Mimarlık ve Tasarım - I see all) edite etti,
eğitim kuramcısı Takei Kazuo ile birlikte “Kosei kyoiku”yu (Mimari Öğrenim
Yardımcı Kitabı) hazırladı ve Moholy-Nagy’nin Bauhaus üzerine bir dizi
çalışmasını çevirdi. Ne var ki, Almanya’da olduğu gibi Japonya’da da militarizm
yükselmekteydi; bu liberal okul altıncı yılında kapanmak zorunda kaldı. Yine de
başarıları büyüktü. Japonya’nın önde gelen grafik sanatçısı Yusaku Kamekura,
“Kuwasawa dezain kenkyujo”nun (Kuwasawa Tasarım ve Moda Okulu) kurucusu Yoko
Kuwasawa ve Sogetsu-Ikebana denilen Modernist bir çiçek düzenleme okulu kuran
Sofu Teshigawara gibi sanatçılar yetiştirdi.
Notlar:
1 “Ortaya koymaya çalıştığım bu konu, genel kabul görmüş bir
olgudan çok bir kuramdır: ancak, biri Magdeburg’da ana figürü Bruno Taut ve
onun ‘Frühlicht’i olan, ötekilerse, başında Hans Poelzig’in bulunduğu Dresden
Mimarlık Okulu ile Weimar’da Walter Gropius’un yönetimindeki Bauhaus olarak
sıralanabilecek üç ana ekolü ayırdetmek mümkün.” Kikuji Ishimoto, Kenchiku-fu
kaisetsu (Mimarlık Notları), Tokyo, 1924, s. 1.
2 Sadanosuke Nakada Almanya’da 1922-1924 arasında eğitim
gördü. Ishimoto ile birlikte Bauhaus’a ve Der Sturm galerisindeki sergilere
gitti. Japonya’ya döndükten sonra Nakada sanatçı ve sanat eleştirmeni olarak
çalıştı. Tani Sanka sergisinde heykeller sergiledi. Tani Sanka üyeleri olan
Iwao Yamawaki ile Bunzo Yamaguchi’yi Almanya’ya gitmeye yüreklendirdi.
Kitaplığı başvuranlar için değerli bir bilgi kaynağıydı.
3 Bkz. Akio Izutsu, The Bauhaus, A Japanese Perspective and
a Profile of Hans and Florence Schust Knoll, Tokyo, 1992, s. 22.
4 Bkz. Naomichi Kawabata, “Nihonjin Bauhausura, Yamawaki
Iwao Michiko” (Japon Bauhaus Öğrncileri Iwao ve Michiko Yamawaki), The Bauhaus,
1919-1933, Sezon Museum of Modern Art, 1995, s. 328.
5 “O zamanlar Bauhaus’ta sadece kendi uzmanlığım olan
mimarlık derslerini değil, düzensiz olarak da, Japonya’ya döndükten sonra
ilgilendiğim bir sanatı çalışmak için, fotoğraf sanatı bölümünü de ziyaret
ediyordum.” Iwao Yamawaki, Keyaki, Tokyo, 1942, s. 124-125.
6 Bkz. Iwao Yamawaki, “Über die Schliessung des Bauhauses”
(Bauhaus’un Kapanması Üzerine), Kokusai
Bauhaus Binası, Dessau, 1930-32, fotoğraf: Yamawaki Iwao
(Mori Art Museum, Tokyo ve Neue Nationalgalerie, Berlin’in izniyle).