“Rijksbouwmeester”:
Hollanda Devlet Başmimarı 200 Yıllık Bir Kurumlaşma
“Rijksbouwmeester”: Hollanda’da böyle bir görevli ve ona
bağlı bir örgüt var. 2006, Devlet Başmimarlığı Ofisi’nin kuruluşunun 200. yılı.
Devlet Başmimarları’nın kamusal mimarlıktaki rolüne, zamanla bu rolün nasıl
değiştiğine ve etkinliklerinin ulusal mimari kalitenin gelişimine yaptığı
katkılara değinen bu yazının Türkiye bağlamında bir düşünmeyi de tetiklemesi
dileğiyle... Şimdilerde bu görevi, ülkenin en önemli tasarımcılarından Crouwel’in
yürüttüğünü de anımsatalım.
2004 yılından beri Başmimar olan Mels Crouwel (Fotoğraf:
Marcel Kentin Photography).
Devlet Başmimarı’nın görevi, Hollanda’da mimarlığın
kalitesini yükseltmektir. Bu görev bağımsız bir pozisyona sahiptir, ancak Konut,
Mekansal Planlama ve Çevre Bakanlığı’nın (VROM) bir parçası olan Devlet
Binaları Dairesi’ne bağlıdır. Başmimar, devlete mimarlık politikaları ve devlet
binaları konularında danışmanlık yapar. Görevi, ulusal mimarlık politikalarının
oluşturulması ve uygulanmasını sağlayan merkezi bir eşgüdüm kurmaktır.
Devlet Başmimarı, Devlet Binaları Dairesi Genel İdaresi’nin
arkitektonik kaliteyi teşvik eden ve kentsel/kırsal alanlarla uyumunu
denetleyen başdanışmanıdır. Sorumluluk alanı, kentsel konumlandırma kararlarının
verilmesi, arkitektonik kalitenin sağlanması, hükümet binalarının
anıtsallığının korunması ve Devlet Binaları Dairesi bünyesinde gerçekleştirilen
tüm yapı projeleridir. Başmimar, aynı zamanda, mimari nitelik adına mümkün olan
en iyi koşulları yaratmak için, devletin finansör ya da doğrudan yüklenici
olarak içinde yer aldığı tüm kamu hizmet kurum ve kuruluşlarının, altyapı
projelerinin danışmanlığını yapar. Bu konumuyla başmimar, istendiği takdirde,
talepte bulunan diğer birimlere, örneğin Dişişleri, Savunma, Eğitim, Kültür ve
Bilim, Ulaştırma, Bayındırlık ve Su Yönetimi Bakanlıkları’na mimar isimleri
önerir.
Devlet Başmimarlığı görevinin tarihi erken 19. yüzyılda
başlıyor. Louis Napoleon 1806’da Hollanda Kralı olduğunda, kraliyet mimarı Jean
Thomas Thibault’u da Fransa’dan beraberinde getirir ve Thibault, kraliyet
yapılarından sorumlu mimar olarak görevlendirilir. İlk görevi Soestdijk
Sarayı’nın genişletilmesi olan Thibault, mimarlığıyla kısa sürede devlet
otoritesi nezdinde ün kazanarak Devlet Başmimarlığı görevine atanan ilk kişi
olur. O zamandan itibaren Devlet Başmimarı’nın pozisyonu sağlamlaşmış ve
çalışma alanı genişlemiştir. 19. ve 20. yüzyıllar boyunca, Devlet Başmimarı’nın
mimari izi postane, okul ve belediye binalarında belirgindi. Günümüzde kişisel
bir imza olarak Ofis’in etkisi daha az olmakla beraber, politika belirleme
düzeyinde görev tanımının genişlediğinden söz edilebilir. Şu an görev başında
bulunan Mels Crouwel ve ondan önce bu görevde yer alan son Başmimarlar’ın
Hollanda mimarlığına olan en belirgin etkileri, devlete ait işleri yürütmeleri
için belirledikleri mimarlar aracılığıyla olmaktadır.
Muiderslot Kalesi yenileme projesi şartnamesi, 1881 (NAi
Koleksiyonu).
Pratik yapan mimardan politika belirleyiciliğe
Geçmişte, Hollanda’daki vergi binaları, mahkemeler,
bakanlıklar ve diğer kamu yapıları geleneksel olarak Devlet Başmimarı
tarafından tasarlanmaktaydı. Ancak son 20 yılda birçok devlet dairesinin
özelleştirilmesiyle birlikte görev tanımı da değişti. Günümüzde, Devlet
Başmimarı’nın projelere doğrudan etkisinin daha az olduğu, ancak eskisinden
daha geniş kapsamlı bir alanda çalıştığı söylenebilir.
Ülkedeki ünlü yapılarla ilişkili tanınmış mimarlar arasında,
yüzyıl dönümünde Hollanda’da birçok postane yapısı tasarlayan Cornelius Peters,
Binnenhof’u çevreleyen bakanlık binalarını yeniden inşa eden Daniel Knuttel ve
2. Dünya Savaşı’ndan sonra ülkedeki pek çok vergi dairesinin tasarımından
sorumlu olan Gijsbert Friedhoff sayılabilir. Bu kişiler çoğu kez Hollanda
şehirlerinin görünümünü de etkilemişlerdir. Adliye binaları, karakollar, iş
bulma kurumları ve devlet okulları 150 yıldan beri belirli bir grup tarafından
tasarlanmıştır. Günümüzdeyse bunun değiştiğini söylemek yanlış olmaz. Jo
Vegter’in görevi süresince (1958-71) Başmimar’ın rolü, tasarımdan sorumlu
olmaktan çıkıp politika belirleme sorumluluğuna dönüşmüştür. Son geleneksel
kimlikli yapımcı olarak Vegter, Lahey’deki Maliye Bakanlığı’nı inşa etmiş ve o
zamandan itibaren mimari projeleri ihaleye çıkarma yöntemi başat hale
gelmiştir. Sonuç olarak, ticari mimarların kamu yapılarındaki izleri artmaya
başlamıştır. Devlet Başmimarı’nın rolü son 25 yılda yerini tasarımcılıktan
yetki vericilikle danışmanlık arakesitinde bir role bırakmıştır. 1970
ortalarında, Başmimar Wim Quist döneminde kent planlama önemi giderek artan bir
odak noktasını oluşturuyordu. Başmimar, Amsterdam’ın Nieuwmarkt alanının
yeniden düzenlenerek geliştirilmesi tartışmalarını yönetmekteydi. Tekrardan
bugüne dönersek, Başmimarlık Atelier’si, Hollanda gibi yoğun nüfusa sahip bir
ülkede farklı disiplinlerin etkileşim içerisinde olması gerekliliği argümanına
dayandırılarak altyapı ve peyzaj tasarımı konularından da sorumlu olmuştur.
Örneğin Başmimar, Zuiderzeelijn deniz seddinin polderlerden oluşan peyzaja ve
ülkenin kuzeyindeki kırsal alanlara nasıl bir etkisinin olacağının
araştırıldığı çalışmanın ilk planlama aşamalarına dahil olmuştur. Aynı durum,
set güçlendirmeleri ve selleri önleme amaçlı rezervuarların ülkenin nehir
peyzajını nasıl etkileyeceği konusunda da yaşanmıştır. Başmimar 2005 yılından
beri, peyzaj, altyapı ve kültürel miras konularında hizmet veren ulusal
danışmanları ile birlikte, bu ve benzeri ülke sorunlarıyla ilgilenmektedir.
Sözkonusu müdahalelerin gerekliliği ve geri dönüşünün mümkün olmaması
nedeniyle, atölye çalışmaları ve araştırmalar çok önemli bir yer tutmaktadır.
Ofis, geçtiğimiz sekiz yıldan bu yana laboratuar işlevini ön plana çıkararak,
konusunda uzman kişilerin görüş bildirdiği bir think tank halini almıştır.
2006’da Başmimar’ın rolü
Şu anki Devlet Başmimarı Mels Crouwel, Devlet Binaları
Dairesi’nin (Rijksgebouwendienst) ve Konut, Mekansal Planlama ve Çevre
Bakanlığı’nın mimari başdanışmanıdır. Mahkeme, hapishane, müze ve bakanlıklar
gibi kamu binalarının kentsel peyzaja uygunluğundan sorumludur, mimari kaliteyi
denetler ve destekler. Aynı zamanda kent planlama, tarihi anıtların koruma ve
restorasyonu, mimari politikalar ve kamusal alanlardaki görsel sanatlar üzerine
de (talep edildiği takdirde ya da kendi inisiyatifiyle) danışmanlık yapar.
Sonuç olarak, kamusal mimarlık politikasının hazırlanması ve uygulanmasında
kilit bir role sahiptir.
Devlet Başmimarlığı kurumu 2005 yılının başında üç farklı
konuda hükümet danışmanlığını kapsayacak şekilde genişletildi: Peyzaj, kültürel
miras ve altyapı. Bu üç kurumsa sırasıyla, Tarım, Çevre ve Besin Kalitesi
Bakanlığı; Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı; Ulaşım, Bayındırlık ve Su
Yönetimi Bakanlığı’dır. Sözkonusu danışmanlıklar, Devlet Başmimarı’nın kendisiyle
birlikte Hükümet Danışmanları Kurulu’nu oluşturdu. Bu birleştirici yasal
düzenleme, yenilikçi bir araştırmayı ve tasarımı yönlendirmek, desteklemek,
kalitenin devamlılığını sağlamak ve hükümetin bu konudaki tayin edici rolünü
geliştirmek amacını gütmektedir. Başmimarlık görevi, Devlet Binaları Dairesi
Genel İdaresi’nin belirli bir süre için (5 yıla kadar) aday göstermesi ve
kraliyet kararı ile belirlenmektedir.
Bu metin Berran Sözer tarafından derlenmiştir.
Amersfoort Merkez Postanesi, 1960-61, mimar: J. de Bruin
(Devlet Başmimarlık Arşivi).
Tarım, Çevre ve Besin Kalitesi Bakanlığı iç mekanı,
Lahey, 1958, mimarlar: G. Friedhoff ve M. Bolten (Devlet Başmimarlık Arşivi).
Dışişleri Bakanlığı, Devlet Güvenlik Ofisi ve 2007’de
yenilenen eski Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanlığı, mimar: Ph.M. Rosdorff, 1984
(Devlet Başmimarlık Arşivi).
Başmimar C.H. Peter döneminde (1907-10) inşa edilen dört
ayrı postane yapısı. Saat yönünde: Deventer, Assen, Hilversum ve Kampen (NAi
Koleksiyonu).