Picasso
ve Tiyatro
Tiyatronun Picasso’nun sanatındaki yeri sadece dekor ve
kostüm tasarımlarıyla sınırlı değil. Sahneyi yaratıcılığını ortaya koyabileceği
verimli bir toprak olarak gören Picasso’nun tiyatroda yakalama fırsatı bulduğu
deneysel üretkenliğin meyvelerini resim ve heykel çalışmalarında da görmek
mümkün. Schirn Kunsthalle tarafından düzenlenen “Picasso ve Tiyatro”
sergisinde, sanatçının 1900-1926 yılları arasında tiyatro için yaptığı tasarımların
yanı sıra, resim ve eskiz çalışmalarına, döneme ait fotoğraf ve belgelere yer
veriliyor.
Harlequin Kıyafetiyle Kafede Kendi Portresi, 1907, tuval
üzerine yağlıboya, 99x100,5 cm (özel koleksiyon).
Picasso ilk çalışmalarından itibaren tiyatroyu sanatı için
bir esin kaynağı olarak görmüştür. Seyyar ve halk tiyatrolarından esinlenerek
çizdiği resimlerde Harlequin, Pierrot gibi Commedia dell’arte figürleri önemli
bir yer tutmuştur. Picasso’nun tiyatroya duyduğu ilgi resim ve eskizlerine yansımakla
kalmamış, birçok ünlü sahne ve kostüm tasarımının yaratılmasının da yolunu açmıştır.
Picasso için sahne her zaman, resim ve heykellerinde ortaya koyduğu deneysel
anlatımın işlenmesi için verimli bir alan oluşturmuştur.
Schirn Kunsthalle tarafından Frankfurt’ta düzenlenen
“Picasso ve Tiyatro” başlıklı sergi, Picasso’nun sahne tutkusunun en verimli
olduğu 1900-1926 dönemine odaklanarak, 140’tan fazla eser, fotoğraf ve doküman
eşliğinde ressamın tiyatroyla olan bağını gözler önüne sermektedir. Serginin
küratörü Olivier Berggruen, Picasso’nun tiyatroyla ilişkisini şu şekilde
özetlemektedir: “Picasso, tiyatronun, özellikle de sahne tasarımının; kübist
konstrüksiyonlarında geliştirdikten sonra resimlerinde ve diğer sıradışı çalışmalarında
tatbik ettiği ‘nesneleri iç içe sokma’ yöntemi için ilgi çekici bir metafor oluşturduğunu
fark etmiştir. Sınır tanımayan çabası sayesinde sahne için yaptığı tasarımlar,
yaratıcı fikirlerin ve ifade biçimlerinin keşfinde değerli birer enstrümana
dönüşmüştür.”
Picasso’nun erken dönem eserlerinde palyaçolar, cambazlar,
akrobatlar, panayır ve sokak soytarıları önemli birer figür olarak karşımıza çıkmaktadır.
İspanya’da yaşadığı yıllarda sokak karnavallarının iki önemli soytarı figürü
Cristoforo ve Pulcinella’yı keşfeden Picasso, bohem modernistlerin uğrak yeri
olan Barcelona’nın Els Quatre Gats kahvesinde tanıştığı sanatçıların da
etkisiyle, soytarıların aykırı doğasında sanatsal bir başkaldırının ifadesini
bulmuş, soytarıları gündelik hayatın sıradanlığı içerisinde duygusal özdeşlik
kurabileceğimiz birer kahramana dönüştürmüştür. Harlequin ve Pierrot, ressamın
alteregosunun tipik birer dışavurumudur. Merkür Tanrısı, simya ve ölüler
ülkesini simgeleyen, görünmezlik ve her türlü şekle girebilme meziyetlerine
sahip olan Harlequin, yaşam ile ölüm, bilinç ile bilinçaltı arasında köprü
vazifesi gören bir ulaktır. Pierrot ise insanoğlunun ahmaklığı yüzünden ölüme
mahkum edilmiş bir kurban, çarmıha gerilmiş İsa mitinin vücut bulmuş halidir.
Picasso bu iki antik figürü Erik Satie’nin ünlü balesi “Parade”ın Paris
gösterisi için tasarladığı perdede buluşturarak tekrar canlandırmıştır.
1917 yılında Rus Balesi tarafından Théâtre du Châtelet’de
sahneye konan ve o dönem için oldukça avangart ve sansasyonel bir çalışma olan
gösteri, Picasso’nun tiyatroyla ilk buluşması olmanın ötesinde, tiyatro yönetmeni
Jean Cocteau, koreograf Léonide Massine, besteci Erik Satie ve dönemin en
dikkat çekici klasik dans grubu Rus Balesi’nin empresaryosu Sergei Diaghliev
–ki daha sonra bunlara ünlü Rus besteci Ivan Stravinsky de eklenecektir– ile
birlikte yaptığı bir dizi ortak çalışmanın da başlangıcı olmuştur. Picasso
ileriki yıllarda “Le Tricorne” (1919) ve “Pulcinella” (1920) gibi birçok
koreografi için dekor, kostüm ve perde tasarlamış, dekor ve kostüm arasında
ahenkli bir bütünlük yakalamadan önce sayısız eskiz ve ön çalışma yapmıştır. Bu
çalışmalarda, kendine özgü olanı ararken yaratıcılığı için yeni bir havza keşfeden
dahi bir sanatçının duyduğu heyecan apaçık görülmektedir.
Picasso’nun orijinal dekor ve kostüm tasarımlarının pek çoğu
tahrip olmuş, kaybolmuş ya da taşınamayacak hale gelmiştir. Koreografilerinden
ise geriye sadece birkaç siyah beyaz fotoğraf kalmıştır. Yine de “Mercure” bale
gösterisi için tasarladığı olağanüstü perde başta olmak üzere birçok tasarım,
çizim, eskiz ve fotoğraf bugüne kalmayı başarmıştır. Sergi için özel olarak bir
araya getirilen bu çalışmalar, Picasso’nun resim ve heykel başta olmak üzere diğer
sanatsal çalışmalarıyla karşılıklı ilişki kurularak sunulmaktadır. Bu sayede
tiyatronun Picasso’nun sanatı içerisindeki yerinin ne kadar önemli olduğu açık
bir şekilde gözler önüne serilmektedir.
Picasso’nun Tiyatro Çalışmaları
1917 Parade, Jean Cocteau ve Léonide Massine, müzik Erik
Satie, Diaghilev Rus Balesi tarafından sahnelendi; perde, dekor ve kostüm tasarımı:
Pablo Picasso.
1919 Le Tricorne, Léonide Massine, müzik: Manuel de Falla,
Diaghilev Rus Balesi tarafından sahnelendi; perde, dekor ve kostüm tasarımı:
Pablo Picasso.
1920 Pulcinella, Léonide Massine, müzik: Igor Stravinsky,
Diaghilev Rus Balesi tarafından sahnelendi; dekor ve kostüm tasarımı: Pablo
Picasso.
1921 Cuadro Flamenco, Diaghilev tarafından sahnelendi; dekor
ve kostüm tasarımı: Pablo Picasso.
1922 Bir Pan’ın Öğleden Sonrası, Vaslav Nijinski, müzik:
Claude Debussy, Diaghilev Rus Balesi tarafından sahnelendi; perde tasarımı:
Pablo Picasso.
1922 Antigone (Sofokles), Jean Cocteau, müzik: Paul
Honegger, Charles Dullin tarafından Paris Théâtre de l’Atelier’de sahnelendi;
dekor tasarımı: Pablo Picasso.
1924 Mercure, Léonide Massine, müzik: Erik Satie, Comte E.
de Beaumont tarafından Soirées de Paris’de sahnelendi; dekor ve kostüm tasarımı:
Pablo Picasso.
1924 Mavi Tren, Jean Cocteau ve Bronislava Nijinska, müzik:
Darius Milhaud, Diaghilev Rus Balesi tarafından sahnelendi; perde tasarımı:
Pablo Picasso.
1936 Le 14 Juillet, Roman Rolland, La Maison de la Culture tarafından Paris Théâtre de l’Alhambra’da sahnelendi; perde tasarımı:
Pablo Picasso.
1944 Andromaque, Racine, Paris Théâtre Edoudard-VII’de
sahnelendi; Jean Marais için asa tasarımı: Pablo Picasso.
1945 Le Rendez-Vous, Jacques Prévert ve Roland Petit, müzik:
Pierre Kosma, Champs-Elysées Bale Topluluğu tarafından Paris Théâtre Sarah
Bernhardt’da sahnelendi; perde tasarımı: Pablo Picasso.
1947 Kral Oidipus, Sofokles, Pierre Blanchar tarafından
Paris Théâtre des Champs-Elysées’de sahnelendi; dekor tasarımı: Pablo Picasso.
1954 Ağıt, F.G. Lorca, Paris Théâtre 347’de sahnelendi;
dekor tasarımı: Pablo Picasso.
1960 Bir Pan’ın Öğleden Sonrası, Vaslav Nijinski, Capitole
du Toulouse tiyatrosunda sahnelendi; perde tasarımı: Pablo Picasso.
1962 Icarus, Serge Lifar, Paris operasında sahnelendi; dekor
ve perde tasarımı: Pablo Picasso.
Gezgin Sirk Ailesi, 1905, tuval üzerine yağlıboya,
212,8x229,6 cm (Chester Dale Koleksiyonu, Washington).
Akrobat Ailesi ve Maymun, 1905, karton üzerine guaş,
suluboya, pastel, çini mürekkebi, 104x75 cm (Sanat Müzesi, Göteborg).
Palyaço, 1915, tuval üzerine yağlıboya, 183,5x105,1 cm
(Modern Sanat Müzesi, New York).
Harlequin, 1901, tuval üzerine yağlıboya, 80x60,5 cm
(Metropoliten Sanat Müzesi, New York).
Laterna Çalan Adam ve Harlequin, 1905, karton üzerine
tempera, 105,5x70,5 cm (Sanatevi, Zürih).
Aktör, 1904, tuval üzerine yağlıboya (Metropoliten Sanat
Müzesi, New York).
Akrobat ve Genç Harlequin, 1905, karton üzerine guaş,
105x76 cm (özel koleksiyon).
Piyanolu Natürmort, 1912, tuval üzerine yağlıboya (özel
koleksiyon).
Akordeon Çalan Adam, 1911, tuval üzerine yağlıboya
(Solomon R. Guggenheim, New York).
Sahilde Koşan Kadınlar, 1922, ahşap üzerine yağlıboya, 34x32,5
cm (Picasso Müzesi, Paris).
Olga’nın Sandalyede Portresi, 1917, tuval üzerine yağlıboya,
130x88,8 cm (Picasso Müzesi, Paris).
Dans, 1925, tuval üzerine yağlıboya, 215x142 cm (Tate
Galeri, Londra).
“Parade” İçin Sahne Perdesi, kumaş üzerine tempera, 1.060x1.725
cm (Georges Pompidou Kültür Merkezi, Paris).
Üç Müzisyen, 1921, tuval üzerine yağlıboya, 210x223 cm
(Modern Sanat Müzesi, New York).
Oturan Harlequin, 1923, tuval üzerine tempera, 130,5x97
cm (Kunstmuseum, Basel).
Kırmızı Sedir Üzerinde Oturan Harlequin, 1917, karton
üzerine çini mürekkebi ve suluboya, 57,2x41,2 cm (Courtesy Staatliche Museen zu
Berlin, Nationalgalerie, Museum Berggruen, © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn, 2006 / bpk / Nationalgalerie, Museum Berggruen, SMB / Jens
Ziehe; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Harlequin ve Kolyeli Kadın, tuval üzerine yağlıboya, 200x200
cm (Musee National d’Art Moderne (Centre Georges Pompidou), Paris; © 2000
Estate of Pablo Picasso / Artists Rights Society (ARS), New York).
Pulcinella” İçin Kostüm Tasarımı, 1920, kağıt üzerine guaş
ve karakalem, 34x23,5 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession Picasso /
VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
“Le Tricorne” İçin Dekor Çalışması, 1919, suluboya, çini
mürekkebi ve karakalem, 27x27,3 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Çinli Sihirbaz İçin Kostüm Tasarımı, 1917, suluboya,
28x19 cm (Courtesy Famillie Helft, France © Succession Picasso / VG Bild-Kunst,
Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Dansçı Sada Yacco, 1900, kağıt üzerine pastel, 37,1x25,5
cm (Courtesy The Pieter C.W.M. Dreesmann Collection, London © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
“Pulcinella” İçin Dekor Çalışması, 1920, kağıt üzerine
guaş ve Çini mürekkebi, 24,3x33 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Gitar Çalan Harlequin, 1918, ahşap üzerine yağlıboya,
35x27 cm (Courtesy Staatliche Museen zu Berlin, Nationalgalerie, Museum
Berggruen © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).
Komedyen ve Çocuk, 1905, karton üzerine guaş ve pastel,
70,5x52 cm (Courtesy National Museum of Art, Osaka © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
“Le Tricorne” İçin Kostüm Tasarımı, 1919, 28,4x21,1 cm
(Courtesy Victoria & Albert Museum of Performance, London © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
“Mercure” İçin Perde Tasarımı: Gitar Çalan Harlequin ve
Keman Çalan Pierrot, 1924, kağıt üzerine pastel, 25x32 cm (Courtesy Musée
Picasso, Paris © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).
Saint Raphaël’de Pencere Önünde Sakin Bir Yaşam, 1919,
64,5x34,7 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Çinli Sihirbaz kostümüyle Léonide Massine, 1917, fotoğraf:
Lachmann, 18x22,5 cm (Courtesy Bibliothèque Nationale de France, Paris ©
Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Mercure”den bir sahne fotoğrafı, 1924, Théâtre de la Cigale, Paris, fotoğraf: Waléry, 17x22 cm (Courtesy IMEC/ Archives Erik Satie © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
“La Gaite Lyrique” için program kitapçığı, kapaktaki
illüstrasyon: “Pulcinna” için yapılan dekor tasarımı, 31,9x24,4 cm (Courtesy
Victoria & Albert Museum of Performance, London © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Igor Stravinsky Portresi, 1917, kağıt üzerine karakalem,
27x21 cm (özel koleksiyon © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006;
Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Serge Diaghilev ve Alfred F. Seligsberg Portresi, 1919,
kağıt üzerine keçeli kalem ve füzen, 65x55 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris ©
Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
At Terbiyecisi ve Açık Pencere Önündeki Bir Masanın
Üzerinde Sakin Bir Yaşam Eskizleri, 1917, karakalem, 31x15,5 cm (Courtesy Musée
Picasso, Paris © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).
Üç Dansçı, 1925, kağıt üzerine çini mürekkebi, 35x25 cm
(özel koleksiyon © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).
Sahilde Üç Kadın, 1920, kağıt üzerine karakalem,
49,5x64,1 cm (Courtesy Metropolitan Museum of Art, New York © Succession
Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
İki Dansçı, 1919, fildişi kağıt üzerine grafit, 31,1x24,1
cm (Courtesy Collection of Kate Ganz and Tony and Gail Ganz, Los Angeles;
Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Erik Satie Portresi, 1920, kağıt üzerine karakalem ve
füzen, 62x47,7 cm (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Pablo Picasso ve Léonide Massine Pompeii’de, fotoğraf:
Jean Cocteau, 1917, 8,4x6,3 cm (Fonds Cocteau, Courtesy Bibliothèque Historique
de la Ville de Paris © VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin
izniyle).
Serge Diaghilev, Vladimir Polunin ve Pablo Picasso, 1919,
Polunin albümünden (Courtesy Musée Picasso, Paris © Succession Picasso / VG
Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn Kunsthalle’nin izniyle).
Olga ve Pablo Picasso, 1919, Polunin albümünden (Courtesy
Musée Picasso, Paris © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).
Pablo Picasso, kağıt üzerine karakalem, 34x26,8 cm (özel
koleksiyon © Succession Picasso / VG Bild-Kunst, Bonn 2006; Schirn
Kunsthalle’nin izniyle).