Jean
Prouvé 1901-1984
Mimarlık ve tasarım dünyasının endüstriyle daha doğuşundan
başlayarak sorunlu bir ilişkisi oldu. Yaşamın, inşai etkinlikler ve nesnelerle
biçimlendirilmiş iki ayrı bölgesi olarak tanımlanabilecek mimarlık ve tasarım
alanlarının endüstriyel tekniklerle gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceği
bile, 19. yüzyıldan bu yana tartışılır durur. Böyle bir olanağı kullanmak
gerektiğini savunanlar umdukları açılımları hızlı üretemeyeceklerdi. Çünkü, bu
kez de alanın endüstriyle ne kadar koşullandırılabileceğini sorguladılar. Karşı
tarafta konumlanan, insani ve estetik değerlerle endüstriyel tekniklerin
uzlaşamayacağını iddia eden görüşlerse, bir yüzyılı aşkın süre yaygın kabul
gördü. Sonuçta, uzun tereddütlerin ardından, 1920’lerden başlayarak, Batı ve
Orta Avrupa’da endüstri-tasarım-mimarlık ilişkisi artık bu alanın olmazsa
olmazı haline gelecekti. Prouvé genelgeçer hale gelmiş sözkonusu Modernist
kavrayışa Fransa’dan katılan bir usta. Endüstriyel ve teknik detaylandırmayı
bir amaç olarak formüle eden görüşün kuramsal olmaktan çıkıp, uygulanabilir
hale gelmesini sağlayanların başında geliyor. Kendisi mimar değildi. Ama
Fransız mimarlık dünyasında başrol oyuncularından biri oldu. Dönemin önemli
mimarlarının tasarladığı, endüstriyel/teknolojik kimlikli ayrıntı ve yapı
bileşenlerine yer veren yapıların inşa edilmesini mümkün kıldı. Örneğin, çoğu
yapının şantiye dışında üretilmiş bileşenlerini, cephe panellerini,
donatılarını ve hatta taşıyıcı sistemlerini o gerçekleştirdi. Bunları yaparken
de hem tasarımcı, hem de imalatçı olarak çalıştı. Dededen kalma metal imalat
atölyesini bu amaçla örgütledi. Sayısız yapının tasarımına o yapıların
mimarlarından daha fazla ve görünür katkılarda bulundu. Ancak, bir yandan da
1930-60 aralığında henüz endüstriyel kapasite ve üretkenliği düşük bir ülke
olan Fransa’da çalışmanın açmazlarıyla başetti. Yüksek teknoloji ve endüstrinin
tanımladığı bir mimariyi varetmek için uğraştığı halde, bunları sanayi ölçeğine
henüz ulaşmamış bir imalat sektörü ve elişçiliği geleneğiyle yapmak zorunda
kaldı. Gelecek düşleri kuran bir ülkede 19.-20. yüzyıl dönümünün koşullarında
ürün verdi. Üretim çapı ve tasarım imgelemi imalathane boyutunu aşamadı. Buna
karşılık, gerçek endüstriyel kapasitenin sözkonusu olduğu durumlarda asla
yapılamayacak kadar çok sayıda deneme yaptı. Birbirinden farklı ve hemen hepsi
bireysel estetik arayışlarla dolu bileşenler tasarladı, üretti ve uyguladı.
Tasarladığı ve patent sahibi olduğu hemen hiçbir şey uzun bir süre üretimde
kalmadı. Dolayısıyla, endüstriyel, ama tekil mobilya, teknik ayrıntı ve inşai
bileşenler ortaya koydu. Endüstriyel teknolojinin onun için öncelikle bir
estetik uğraş olduğu söylenebilir.
Jean Prouvé evinin önünde, 1955 dolayları (Prouvé ailesi; ©
VG Bildkunst, Bonn).
L.N. Ece Arıburun n Jean Prouvé, kuzeydoğu Fransa’da bulunan
ve “Doğu’nun Paris’i” lakabıyla tanınan Nancy şehrinde, sanatçı bir ailenin
çocuğu olarak 1901 yılında dünyaya gelmiştir. Babası Victor Prouvé, sanatın
herkes için olduğunu savunan ve sanat ile sosyal sorumluluklar arasındaki bağa
dikkat çeken bir kişiliktir. Babasının, dönemin Art Nouveau akımına büyük
katkıları olan isimlerden seramik sanatçısı Louis Majorelle ve cam sanatçısı,
mobilya tasarımcısı Emile Gallé ile işbirliği yaparak kurduğu “Ecolé de Nancy”
(Nancy Okulu), kuşkusuz Jean Prouvé’nin tüm meslek hayatını etkileyecek önemli
bir role sahiptir. Seri üretilebilirliği nedeniyle endüstriyel tasarıma ilgisi
burada başlayan Prouvé’nin, ilk gençlik yıllarında çevresinde bulunan bu
sanatçılardan etkilendiği ve kendi özgün tarzını oluştururken bu yoğun sanatsal
estetikten beslendiği açıktır.
Jean Prouvé, 1916 yılında Ecolé de Nancy’de metal işçiliği
eğitimi almaya başlamıştır. Önceleri Emile Robert adlı nalbantın yanında
çıraklık yapan Prouvé, daha sonra Szabo’nun metal atölyesinde çalışmaya devam
etmiştir. Metal işçiliği konusunda yeterli deneyimi elde ettiğini düşünmesiyle
beraber, 1924 yılında Nancy’de kendi atölyesini açarak çeşitli ürünler
tasarlamaya ve üretmeye başlamıştır. Girişken yapısının ilk göstergelerinden
olan, genç yaşta kurduğu küçük atölyesi, daha sonra kuracağı diğer stüdyoların,
fabrikasının ve üreteceği nice ürünün sinyallerini daha o zamandan vermektedir.
Atölyesinde özellikle tabaka metal işleme teknikleri üzerine geliştirdiği
yöntem ve uygulamalar dikkat çekicidir. O yıllarda tasarladığı ve ürettiği
ürünler arasında dökme demir lambalar, kapı ve pencere kolları, avizeler
mevcuttur. Sayıca az olsa da, mobilya tasarımına ilgi duymaya başladığı bu
dönemde görülmektedir. Mobilyalarında tabaka metal kullanımına ağırlık vermeye
başlaması da yine bu yıllardaki tasarımlarından izlenebilir.
“Cité” koltuk, 1931-32 (Vitra Design Museum Koleksiyonu; ©
VG Bildkunst, Bonn).
1930 yılında, “mantık, denge ve yalınlık” manifestosuyla
Union des Artistes Modernes’in (Modern Sanatçılar Birliği) kurucu üyelerinden
biri olarak, birliğin katıldığı galerilerde kendi mobilya tasarımlarını
sergilemiştir. Metal tabakalardan oluşan mobilya prototipleri bu sergiler için
özel olarak elle üretilmişse de, endüstriyel üretime göre tasarlanmış
olduklarını gözden kaçırmak neredeyse imkansızdır. Teknik detayların
çözümlenmesindeki ustalığını ve strüktürel bilgilerini mobilya tasarımının
adeta bir parçası olarak gösteren Jean Prouvé, bağlantı detaylarının özellikle
açıkta bırakıldığı bu tasarımlarında farklı bir estetik anlayışı
vurgulamaktadır.
Jean Prouvé’nin metal mobilyaları kısa sürede büyük ilgi
uyandırmış ve çok sayıda atölye tarafından kopyalanarak üretilir hale
gelmiştir. O dönemde büyük yankı uyandıran, Bauhaus yaklaşımının ürünü, çelik
boru strüktürlü metal mobilyaların aksine, strüktürde çelik boru kullanmayı
reddedişi ve uzmanı olduğu tabaka metali kullanarak mobilyalar tasarlaması
kendi özgün imzasının temeli sayılmaktadır. Bükülmüş, preslenmiş, sonra
kaynaklanarak birleştirilmiş metal tabakalardan oluşan mobilya tasarımlarında
malzemenin özelliklerini usta elişçiliği ile işleyerek zamansız tasarımlar
ortaya çıkarmıştır.
Vitra Tasarım Müzesi’nde sergilenmekte olan, 1931-32 yapımı
koltuk tasarımı “Cité”, çağdaş çizgisiyle günümüz iç mekanlarına son derece
uyum sağlamakta, yalınlığı ergonomiyle birleştirerek sade bir konfor
sunmaktadır. Modern ve minimal sıfatlarıyla tefriş edilen güncel mekanlarda
kullanılan yalın formlar, Jean Prouvé’nin ileriye dönük öngörüsünün mirası
sayılabilir. Tasarımlarında sanat ve zanaat dünyası arasında kurulan sağlam
köprüyü rahatça gözlemleyebildiğimiz Jean Prouvé, malzeme kullanımıyla teknik
gelişimi birbirine uyarlamayı başaran tasarımcılardan biridir. Söylemlerinden
de anlaşılacağı üzere, tasarım felsefesini oluşturan temel unsurlar arasında,
yapılabilir, üretilebilir, tabiri caizse “ayakları yere basan” tasarımlar
yapmak gelmektedir. Somut temeller üzerine kurduğu felsefesi, kuşkusuz düşünsel
zenginliğinin ve ileri görüşlülüğünün de etkisiyle günümüzde hala örnek
alınmaktadır.
FV22 koltuk, “Visiteur Kangourou”, 1984 (Vitra Design
Museum Koleksiyonu; © VG Bildkunst, Bonn).
Oditoryum koltuğu, Université Aix-Marseille, 1950
(Archives Départementales de Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).
Nancy’deki küçük atölyesinde gerçekleştirdiği metal mobilyalar
ve diğer demir işleri, Paris’in pahalı konutlarında talep gören, aranılan
tasarımlar arasında yer almaya başlamış ve çeşitli mimari çevrelerin ilgisini
uyandırmıştır. Dönemin Le Corbusier ve Robert Mallet-Stevens gibi yenilikçi
adlarından aldığı iş teklifleri sayesinde kendisine elit mimarlar çemberinde
bir yer edinmiş, modern mimarlığa önemli katkılar sağlayacak cephe
sistemlerinin ilk çalışmalarına bu sayede başlamıştır. 1931 yılında resmi
olarak “Ateliers Jean Prouvé” adıyla atölyesini hayata geçirmiş ve yeni
çevresinden tanıdığı Eugene Beaudoin ve Marcel Lods adlı iki Fransız mimarla
birlikte çalışmaya başlamıştır. 1935-39 yılları arasındaki ilk ve en önemli
mimari eserleri arasında sayılan Roland Garros Kulübü ve Maison du Peuple
(havacılık kulübü ve ordu kampı olarak tasarlanmıştır) bu ortaklığın
sonuçlarındandır. Aynı sıralarda Charlotte Perriand ve Pierre Jeanneret ile
tasarladığı çeşitli mobilya tasarımları da mevcuttur.
CNAM dersleri için eskizler (Archives Départementales de
Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).
Trienal için masa tasarımı, Milano, 1951, maket: 1949-50
(Vitra Design Museum Koleksiyonu; © VG Bildkunst, Bonn).
Ateliers Jean Prouvé mobilya kataloğu, 1951 (Alexander
von Vegesack Kataloğu; © VG Bildkunst, Bonn).
İkinci Dünya Savaşı’nda direniş hareketinin aktif bir üyesi
olan Jean Prouvé, savaşın hemen ardından kısa süreliğine Nancy şehrinin
belediye başkanlığı görevini de üstlenmiştir. Savaş sırasında atölyesinde
sürekli üretim yapan Prouvé, Fransız askerleri için baraka, bisiklet ve
dayanıklı sahra sobalarından oluşan geniş bir yelpazede ürünler tasarlamıştır.
Özellikle prefabrike çelik barakaları kolay inşa edilmeleri sayesinde (montajı
beş kişi tarafından dört-beş saatte tamamlanabilen, iki tondan hafif, yaklaşık 36 metrekare kullanım alanlı), savaş sonrasında esir düşenlerin barınma ihtiyacını karşılamak üzere
de kullanılmıştır. O yıllarda ülkede oluşan göçmen akını için Le Corbusier ve
Pierre Jeanneret ile beraber geliştirdikleri Ecolés Volantes (Uçan Okullar)
projesi yine prefabrike ve modüler özellikleriyle öne çıkmaktadır. İki kattan
oluşan bu yapıların alt katında sınıflar ve yemekhane, üst katında ise
yatakhane bulunmaktadır. Fransa İnşaat Bakanlığı tarafından göçmenlerin barınma
sorununa çözümler önermesi için resmi olarak görevlendirilen Prouvé, çelik
donatılı ev projelerine yoğunlaşmış ve en kapsamlı prefabrike ev projesi olan
Çelik Ev ortaya çıkmıştır. Bu proje dönemin alışılagelmiş teknik detaylarından
çok daha üstün çözümlerle bezenmiştir; sözgelimi, pencere kanatları duvar içi
ceplerin içine itilerek gözden kaybolmaktadır. Jean Prouvé bu tip detay
çözümleriyle sayısız patentin sahibi olmuş ve yenilikçi yaklaşımlarıyla adından
sıkça söz ettirmiştir.
Maison du Peuple, Clichy, 1938 (Archives Départementales
de Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).
Demontabl ev, 6x6 m, 1945 (Archives Départementales de
Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).
1947 yılında, Nancy şehri yakınlarındaki Maxéville’de
kurduğu fabrika altı yıl boyunca toplam 200 çalışanıyla önemli bir üretim
merkezi halini almıştır. Burada bina tasarımı ve inşaatı konusundaki
teorilerini pratiğe dönüştürme fırsatı bulan Prouvé, bir yandan da alüminyum
konusunda araştırmalar yaparak bu malzemeden endüstriyel binalar geliştirmiştir.
Maxéville’deki fabrikadan Afrika’ya alüminyum baraka ihraç edilmesi yine bu
dönemdedir. Konut, okul, tatil kampı, sosyal amaçlı yapı vb. mimari projelerle,
savaş sonrasında kendisini yeni yeni toplayan Fransa, Jean Prouvé’nin
prefabrike çelik ve alüminyum strüktürleriyle hayat bulmuştur.
Daha sonraki yıllarda mobilya tasarımına ara vererek tasarım
ve üretimini tamamen prefabrike yapılara odaklayan Jean Prouvé, kendi adıyla
bir inşaat şirketi kurmuştur. Prototip olarak tasarladığı kendi evi de bugün
prefabrike konutlar için bir dönüm noktası kabul edilmektedir. Evian
bölgesindeki dinlenme tesisi, alüminyum kullanımının yüzüncü yılını kutlamak
amacıyla Paris’te inşa edilen pavyon, Abbé Pierre Konutu bu dönem çalışmaları
arasındadır. Rotterdam Tıp Okulu Binası, Grenoble’daki Sergi Merkezi ve Orly
Havaalanı cephe strüktürleri ise geç dönem çalışmaları arasında (1957 ve
sonrası) sayılabilir.
Jean Prouvé 1958-1971 yılları arasında, Paris’te bulunan
Conservatoire National des Arts et Métiers’de (CNAM) ders vermiştir. Kendisini
bir tasarımcıdan ziyade “üretimci” olarak tanımlayan Prouvé, mimarlık, inşaat,
malzeme, form, fonksiyon konularındaki ufuk açıcı bilgi birikimini genç mimar
adaylarıyla paylaşarak mesleğe bakış açılarına farklı perspektifler
kazandırmıştır. 20. yüzyılın en önemli isimlerinden olan Jean Prouvé, yapı
konstrüksiyonlarına getirdiği yenilikçi yaklaşım, şiirsel sadelikteki
endüstriyel mobilya tasarımları, etik iş anlayışı ve hayalgücünü gerçeğe
dönüştürmekteki becerisi ile günümüzde tasarımcılara ilham kaynağı olmaya devam
etmektedir. n Öğr.Gör. L.N. Ece Arıburun, İTÜ Mimarlık Fakültesi Endüstri
Ürünleri Tasarımı Bölümü.
Cachat memba suyu pompa istasyonu, Evian, 1956 (Archives
Départementales de Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).
Nièvre ili yönetim binası cephe paneli, eskiz, 1952
(Archives Départementales de Meurthe et Moselle; © VG Bildkunst, Bonn).