Şamatalı Bir Buluşma: İtalyan Fütüristleri’nin Görsel Şiirleri / Şiirsel Grafikleri

    

Getty Araştırma Enstitüsü’ndeki bir sergiyi fırsat bilerek çok önemli bir grup sanat-tasarım-edebiyat ürününü gündeme taşıyoruz. Sanatlar ve tasarımlar arasındaki sınırlar üzerine hala konuşulabilen, hala birinin nerede bitip ötekinin nerede başladığının saptanabileceğine inananların varolduğu bir dünyaya 1900’lerden bir selam (ya da nanik).

 

Filippo Tommaso Marinetti, “Zang tumb tuuum Adrianopoli ottobre 1912” (Zang tumb tuuum Edirne Ekim 1912), Milano, 1914 (© 2006 Artists Rights Society (ARS), New York / SIAE, Roma).

 

Filippo Tommaso Marinetti, “Une assemblée tumultueuse. Sensibilité numérique” (Şamatalı bir Toplantı. Nümerik Duyarlılık), Les mots en liberté futuristes, Milano, 1919, s. 107 (© 2006 Artists Rights Society (ARS), New York / SIAE, Roma).

 

Filippo Tommaso Marinetti, “Après la Marne, Joffre visita le front en auto” (Marne’dan Sonra, Joffre Otomobille Cepheyi Ziyaret Ediyor), 1915, Les mots en liberté futuristes, Milano, 1919, s. 99 (© 2006 Artists Rights Society (ARS), New York / SIAE, Roma).

 

Fütürizm, 20. yüzyıl başlarında (1909-1944) bir grup İtalyan sanatçının dönemin politik, felsefi ve sanatsal değişimlerinden yola çıkarak oluşturduğu yenilikçi bir sanat hareketi olarak doğdu. Akımın öncüsü ve kuramcısı İtalyan şair, romancı, oyun yazarı Filippo Tommaso Marinetti’ydi ve 1909’da Paris’te

“Le Figaro” gazetesinde yayımladığı, akımın temel ilkelerini sistematize eden “Fütürizm Bildirisi” (manifesto futurisita) “gelecekçilik” ülküsünün temel metni kabul edildi. Marinetti’nin hareketi kamuya duyuran manifestosunu Umberto Boccioni, Luigi Russolo, Carla Carà, Giacomo Balla ve Gino Severini’nin 1910 tarihinde Milano’da yayınladıkları Fütürist Ressamlar Bildirisi, Boccioni’nin 1912’de heykelde Fütürizm’i ve Marinetti ile Antonio Sant’Elia’nın da mimarlıkta Fütürizm’i merkeze alan manifestoları takip etti.

 

Akımın doğuşu Birinci Dünya Savaşı öncesinde başladığı için, Fütürizm’de sonraki Modernist yönelimlere ivmesini veren, hatta eksenlerini tanımlayan toplumsal travmanın izleri -yok denemese bile- azdır. Fütüristler, modern dünyanın ritmini ön plana alır ve makineleşmenin başdöndürücü hızını bir sanatsal gerçeklik olarak yeniden üretmeye çalışırlar. Dolayısıyla, Fütürizm hız ve harekete öncelik vererek, estetik tartışmaları merkeze alan akademik sanat anlayışına ve kabullerine karşı çıkar. Fütürizm’in kuramsal altyapısı Nietzsche’nin “Ahlaksız Üstinsan”ı (der immoralische Übermensch), “İktidar İradesi” (Der Ville zur Macht) ve “Tehlikeli Yaşa” (Lebe gefährlich) gibi önermeleri; Bergson’un düşünce evreninin odağını oluşturan “Zaman” (Durée) ve “Yaratıcı Tekamül” (“Yaşam Atılımı”; élan vital) kavramları; George Sorel’in “Şiddet Üzerine Düşünceler”i (Reflexions sur la violence) ve “Doğrudan Eylem” (Action directe) fikirleri üzerinde inşa edilmiştir. Dolayısıyla, Fütürizm geleneksel dünyanın yıkılmakta olduğu hissini sonraki Modernistler’den bile daha derinlikli duyar.

 

Öte taraftan, bu kuramsal altyapı Faşizm’le daha başlangıçta ittifak edebilmeyi de olanaklı kılar. Ancak, akımın Faşist iktidar tarafından bayraklaştırılıp neredeyse resmileştirilmesinden, kuşkusuz Nietzsche, Sorel ve Bergson esinli yaklaşımları olan Mussolini sorumludur. Ne var ki bu gelişme akımın Avrupa’da önemli ölçüde itibar kaybetmesine yol açmış, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Rusya’ya dek uzanan etkileri olan Fütürizm, ikbal dönemini Faşizm’le kurulan entelektüel ittifakla büyük ölçüde kapatmıştır. Faşizm-Fütürizm ittifakı çelişkili ve şaşırtıcıdır da... Örneğin, geçmişe duyulan bağlılığın ve özlemin Faşizm’de yaşamsal önemde olmasına karşın, Fütüristler sanata asıl gücünü verecek olan dinamizmin önündeki en büyük engelin geçmişe bağlılık olduğunu ileri sürmüşlerdir. O denli ki, geleneksel değerlerin kutsanmasına katkı yaptığı düşünülen tüm kurumların, örneğin, müze ve kütüphanelerin tasfiye edilmesi gerektiği bile ifade edilmiştir. Onlara göre, sanat geleneksel konularını ve yaklaşımlarını terk etmeli, dinamizmi çağın yeni gerçeklerinde bulmalıdır. Faşizm’le paralel bir zemine yerleşmeyi sağlayansa, paradoksal gözükse de, Fütüristler’in çağın gerçeklerini teşhise yönelik Nietzsche’ci kötümserliği olur. Çağın gerçeklerini, liberalizm, özgürlükçülük, bireyselleşme, çoğullaşma gibi açılımlar çerçevesinde değil, militarizm, savaş ve makineleşme gibi konular bağlamında okumuşlardır. Daha da önemlisi, Fütüristler için savaş eski dünyayı yıkmanın bir aracı olarak işlevsel bir zeminde de tanımlanmıştır. Ama, Nazizm’dekinin aksine, savaş Fütürizm’de reel politik amaçlara varmanın aracı değildir. İdealize edilmiş, neredeyse

“iyi niyetli” bir yıkıcı etkinlik olarak, eskiyi yıkmadıkça yeniyi yapmanın olanaksız diye nitelendiği bir düşünsel tavrın sonucudur Fütüristler’in zihnindeki savaş.

 

Fütürizm’in resimden heykele, edebiyat ve mimarlığa dek uzanımları var. Şiir alanındaki deneyleri ise 20. yüzyılın en çarpıcı avangart çalışmaları arasındadır. Çağın kaotik görünümünü, gürültü ve karmaşasını, hız ve tanıma gelmez gündelik yaşam verilerini dikkate alan Fütüristler’in görsel şiirlerinde bu çıkış noktasını yakalamak kolaydır. Sözdizimini altüst etmiş, cümle ve anlam yapılarını yıkmış, basılı mesajın karakter ve fonta ilişkin konvansiyonlarını tahrip etmişlerdir. Yazının salt görsel imgeye dönüştürüldüğü, dilin anlamsız ses dizilerine indirgendiği şiirlerdir yazdıkları ya da tasarladıkları. Bu nedenle, yazının harfleriyle ve noktalama işaretleriyle yetinmemiş, matematiksel, kimyasal, fiziksel, müziksel imlere de yer vermişlerdir onlarda. Dil olarak nitelenebilecek ses dizileriyse, aslında olsa olsa onomatoplardan ibarettir. Bunları yine savaşa gönderme yapan ses patlamaları olarak düşünmek pekala olanaklıdır. Bir yandan da, eski sanata açılmış bir savaşın araçlarıdırlar. Olağan dünyanın tüm dilsel, estetik, tipografik ve anlamsal yapılarının bu şiirlerde “berhava edildiği” söylenebilir.

 

Los Angeles’ta Getty Center bünyesinde yer alan Getty Araştırma Enstitüsü

1 Ağustos 2006-7 Ocak 2007 tarihleri arasında “Şamatalı Bir Buluşma: İtalyan Fütüristleri’nin Görsel Şiirleri”

(A Tumultuous Assembly: Visual Poems of the Italian Futurists) adını taşıyan bir sergiye ev sahipliği yaptı. Serginin küratörleri, aynı kurumun görevlileri olan Joanne Paradise ve Annette Leddy idi.

Bu sayfalardaki görsel malzeme sergiyi gerçekleştiren ilgili kurumdan temin edilmiştir.

 

Ardengo Soffici, “Al Buffet della Stazione” (İstasyon Büfesinde), Lacerba (1 Ağustos 1914), cilt: 2, sayı: 15, s. 236 (© Eredi Soffici, İtalya).

 

Vincenzo Volt, “Provincia” (Taşra), Archi Voltaici, Milano, 1916, s. 37.

 

Gino Severini, “Danza Serpentina” (Yılansı Dans), Lacerba (1 Temmuz 1914), cilt: 2, sayı: 13, s. 202 (© 2006 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris).

 

Fütürizm Manifestosu*

 

F.T. Marinetti

1. Biz tehlikeye karşı duyduğumuz sevgiyi, enerjiyi ve atılganlığa duyduğumuz yakınlığı yüceltmek istiyoruz.

2. Yüreklilik, gözüpeklik ve başkaldırı, bizim yazımızın en temel öğeleri olacaktır.

3. Bugüne dek yazın, düşünce tembelliğinden, kendisinden geçmeden ve uykudan övgü ile söz etmiştir. Biz ise şimdi saldırgan devrimi, ateşli uykusuzluğu, koşar adımı, ölüm taklasını, tokadı ve yumruğu övüyoruz.

4. Dünyanın güzelliğinin, yeni bir güzellikle daha da zenginleştiğini açıklıyoruz: Bu güzellik, hızın güzelliğidir. Karoserisini, içine çektiği havanın etkisi ile patlayacakmış görüntüsü veren yılan benzeri boruların süslediği bir yarış arabası (...), motoru ısıtılırken son derece yüksek bir gürültü çıkaran araba, Samothrakeli Nike’dan daha güzeldir.

5. İdeal ekseni, kendi yörüngesinde hızla ilerleyen dünyayı dolaşan dümeni elinde bulunduran insanı yüceltmek istiyoruz.

6. Yazar, temel elementlerinin ateşli tutkularını çoğaltmak için gönüllü ve içtenlikle kendini vermekten çekinmemelidir.

7. Güzellik artık yalnızca savaşımda sözkonusudur. Saldırgan özelliklerinden yoksun bir yapıt, başyapıt olamaz. Yazın, insanların önünde saygıyla eğilmelerini sağlamak amacıyla bilinmeyen güçlere yapılan bir saldırı olarak algılanmalıdır.

8. Biz çağımızın en son aşamasında bulunuyoruz! (...) Olanaksızlığın gizemli kapılarını açmak için neden geriye bakalım? Zaman ve mekan dün yok olmuştur. Bizler artık mutlak olanda yaşıyoruz, çünkü artık sonsuz ve her zaman için varolacak olan hızı yaratmış bulunuyoruz.

9. Dünyanın tek temizlik aracı olan savaşı, militarizmi, yurtseverliği; anarşistlerin yok etme eylemlerini, insanların uğrunda öldükleri güzel düşünceleri ve kadınların hor görülmesini yüceltmek istiyoruz.

10. Müzeleri, kitaplıkları ve her türlü akademiyi yıkmak ve ahlakçılığa, feminizme ve belli çıkarlar ve amaçlardan kaynaklanan korkaklığa karşı savaş açmak istiyoruz.

11. Çalışan, eğlenen ve ayaklananlara neden olan büyük insan kitlelerini yüceltmek istiyoruz; çağdaş başkentlerdeki renkli ve çoksesli devrimci akımları yüceltmek istiyoruz; göz kamaştıran elektrikli aylar tarafından aydınlatılan silah depolarını ve tersanelerini, dumanlı yılanlara benzer trenleri yutan istasyonları; göğe yükselen dumanlarıyla bulutlara asılı duran fabrikaları, dev aletler gibi nehirlerin iki yakasını birleştiren ve güneş ışığında bıçak gibi parlayan köprüleri, göğü inleten ve serüvenler peşinde koşan vapurları, raylarda, borularla çevrelenmiş dev çelik beygirler gibi koşmakta olan geniş göğüslü lokomotifleri ve rüzgarda bir bayrak gibi sallanan ve coşkulu bir topluluğun alkışını andıran pervanesiyle göklerde kayarcasına uçan uçakları yüceltmek istiyoruz.

 

* F.T. Marinetti, “Fütürizm Bildirgesi”, Le Figaro, 20 Ocak 1909. 20. Yüzyılda Tiyatro içinde, haz.: Aziz Çalışlar, MitosBOYUT Yayınları, İstanbul, 1993,

s. 64-66’dan aktarılmıştır.

 

Vincenzo Volt, “Deretani di Case” (Evlerin Arkaları), Archi voltaici, Milano, 1916, s. 39.

 

Ardengo Soffici, “Treno-Aurora” (Şafak Treni), BÏF§ZF+18, Floransa, 1915, s. 59, tıpkıbasım (© Eredi Soffici, İtalya).

 

Ardengo Soffici, BÏF§ZF+18 Simultaneità e chimismi lirici (A§Lot + 18 Eşzamanlılık ve Lirik Kimya) Floransa, 1915, kabartma baskı ve elle boyama (© Eredi Soffici, İtalya).

 

Ardengo Soffici, “Tipografia” (Tipografi), BÏF§ZF+18, Floransa, 1915, s. 67, tıpkıbasım (© Eredi Soffici, İtalya).

 

Angelo Rognoni, “Caffé Arcobaleno Liquido” (Kafe Sıvı Gökkuşağı), Fabbrica + Treno, 1916, s. 2, kağıt üzerine mürekkep (© Eredi Rognoni, İtalya).