Tenten’in
Maceraları
Dünyaca ünlü çizgi roman kahramanı Tenten’in yaratıcısı
Hergé’nin anısına geçtiğimiz günlerde Paris’te bir sergi düzenlendi. Pompidou
Merkezi ve Hergé Stüdyosu tarafından ortaklaşa düzenlenen etkinlikte
ziyaretçiler, orijinal çizimler ve ilk baskılar eşliğinde Tenten’in 1929’dan
günümüze uzanan serüvenine tanıklık ettiler.
Mavi Lotus”, Le Petit Vingtième, 4 Ağustos 1935,
siyah-beyaz, 96. planş (© Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
L’Alph-art’ın son planşından bir illüstrasyon, 1978-1982
(© Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
200 milyonu aşkın kitap ve 50’den fazla dilde çevirisiyle
Avrupa çizgi romanının
20. yüzyıldaki en ünlü kahramanlarından biri olan Tenten’in
10 Ocak 1929 tarihinde Le petit Vingtième dergisinde başlayan ve yarım kalmış
l’Alph-art ile birlikte yirmi dört albümden oluşan maceraları, yaratıcısının 3
Mart 1983’teki ölümü üzerine son bulmuştur. 1926-1929 yılları arasında Le
Boy-Scout Belge dergisi için çizdiği Les aventures de Totor ile adını duyuran
Belçikalı Hergé’nin –22 Mayıs 1907’de Brüksel’de doğan Georges Remi, mahlas
olarak adının baş harflerinin ters yazılışı “R.G”nin telaffuz ediliş hali olan
“Erge” adını kullanmıştır– önceki kahramanı izci Totor’dan esinlenerek ligne
claire (temiz çizgi) tarzında tasarladığı genç ve cesur gazeteci Tenten;
sevimli köpeği Milu (nam-ı diğer Fındık ya da Boncuk) ve seriye sonradan dahil
olan arkadaşları kaptan Haddock, profesör Turnösol, sakar dedektifler Dupont ve
Dupond ile birlikte dünyanın dört bir yanında yaşadığı fantezi, polisiye,
bilimkurgu ve mizah içerikli maceralarıyla kısa zamanda herkesin beğenisini
kazanmış; Charles de Gaulle’ün deyişiyle, “büyük insanlardan korkmayan küçük
insan”ların simgesi haline gelerek bugün hala merakla okunan sayılı çizgi
kahramanlardan biri olmayı başarmıştır.
1930’da Vingtième yayınevi tarafından “7’den 77’ye Her Genç İçin”
alt başlığıyla siyah-beyaz albüm olarak yayınlanmaya başlanan Tenten’in
Maceraları, 1942 yılından itibaren Casterman yayınevinin yönetiminde çizgi
roman formatında, 62 sayfa ve renkli olarak basılmış; 26 Eylül 1946 tarihinde
ise Raymond Leblanc tarafından haftalık dergi olarak çıkarılmaya başlanmıştır.
Casterman yayınevi 1973’te eski siyah-beyaz baskıları tıpkıbasım halinde yeniden
basmıştır. Geçen süre zarfında Edgar Plerre Jacobs, Bob de Moor, Roger Leloup
ve Jacques Martin gibi Brüksel Okulu’nun önemli çizerleriyle birlikte çalışan
Hergé, kahramanların çizgisel karakterlerinde kimi değişiklikler yapmakla
birlikte –sözgelimi, Tenten’in 1930’daki siyah-beyaz baskısında ağzı yoktur–;
tarama ve gölgeleme yerine her biri aynı kalınlık ve vurguya sahip kesin
çizgilerin kullanıldığı; düzenli sayfa, açık ve okunaklı konuşma balonlarından
oluşan çizim tarzını sonuna kadar korumuştur.
26 Eylül 1946 tarihinde yapılan ilk renkli albümün kapağı (©
Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
“Mavi Lotus”, Le Petit Vingtième, 4 Ekim 1934,
siyah-beyaz, 18. planş (© Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
“Aya Ayak Basıldı”, Tintin, 8 Ekim 1953, 50. planş (©
Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
Tenten Sovyetler’de başlıklı ilk öyküden itibaren Kongo,
Tibet, Mısır, Arabistan, Amerika, İskoçya gibi dünyanın pek çok coğrafyasına
seyahat eden, hatta bir keresinde Ay’a bile çıkan Tenten, her sayıda amansız
bir düşmanla mücadele etmek durumunda kalmış ve her seferinde kıvrak zekası ve
dostlarının da yardımıyla zorlukların üstesinden gelmeyi başarmıştır. Hitler
Almanya’sında geçen Kral Ottokar’ın Asası’nda olduğu üzere, aynı zamanda dünya
tarihinin önemli politik ve toplumsal olaylarını arka plana taşıyan seri, bu
tanıklıkta göze çarpan ideolojik tutumu yüzünden çokça eleştirilmiştir. Bu
konuda Tenten Kongo’da albümü “kötü” bir örnek oluşturmaktadır. Hergé kitapta
Belçika kolonisi Kongo yerlilerine karşı sergilediği ırkçı ve sömürgeci tavrı
ve bir gergedanın dinamitle havaya uçurulduğu kimi vahşi sahneler yüzünden ağır
suçlamalara maruz kalmıştır. Bu durum Hergé’yi konu seçimi ve anlatımında daha
özenli ve gerçekçi olmaya yöneltmiştir. Sözgelimi, Hergé’nin Çin-Japon Savaşı sırasında
geçen 1936 basımı Mavi Lotus albümü, kolonyalist politikayı eleştiren ve Chang
karakteriyle Batı’daki “sarı ırk” imgesini bozmaya çalışan eleştirel yaklaşımı
nedeniyle övgüyle karşılanmıştır. Bunda çizerin, kitabın içeriğini oluştururken,
Brüksel Güzel Sanatlar Akademisi’nde sanat tarihi öğrencisi olan Çinli Chang
Chongren ile birlikte çalışması önemli bir rol oynamıştır. Hergé 1942’deki
renkli baskılarda da kimi albümleri yeniden çizme ihtiyacı duymuştur. Tenten
Amerika’da öyküsündeki zenciler ile
2. Dünya Savaşı’nda geçen Esrarengiz Yıldız’daki kötü Yahudi
karakter daha sonradan ırk ve etnik kökenleri belirsiz olacak şekilde yeniden
çizilmişlerdir. Hergé’nin eski sayıların tekrar yayınlanmasına izin vermemesi
üzerine, ilk sayılar uzunca bir süre ancak korsan baskı olarak temin edilebilmiştir.
Bunlardan Tenten Sovyetler’de albümü ancak 1973 yılında, ilk haliyle ama sadece
İngilizce olarak basılmıştır.
Hergé serinin ileriki bölümlerinde hayali ülkeler de
tasarlamıştır. Kral Ottokar’ın Asası’nda geçen Sildavya buna en iyi örnektir.
Arnavutluk esas alınarak tasarlanan Sildavya, Hveghi kabilesinin Türk
fatihlerini kovmasının ardından Balkan yarımadasının güneyine kurulan bir Slav
ülkesidir. “Siyah Pelikan Krallığı” olarak da bilinen ve bayrağı Arnavutluk
bayrağını andıran bu hayali monarşinin Belçika’yı temsil ettiği sanılmaktadır.
Sildavya dili ise Brüksel’in eski işçi mahallelerinden Marolles şivesinden alınmıştır.
Turnösol Olayı’nda komünist ülke Bordurya, Kırık Kulak’ta Güney Amerika’da bir
muz cumhuriyeti olarak tasarlanan San Theodros, Mavi Lotus’ta geçen
Pilchardania ve Poldavia ile Firavunun Puroları’nda Raj dönemi Hint
prenslikleri esas alınarak çizilen Gaipajama diğer hayali ülkelerdir.
Çalışma prensibi olarak öncelikle basit bir konu ya da
senaryodan hareketle hikayenin kırılma anlarını belirleyen ve daha sonra 30x40
cm’lik kağıtlar üzerinde panel ve akışlar çizen Hergé, diyalog ve karakterlerin
yerleştirilmesi ile konuşma balonlarının yazımını en sona bırakmıştır. Çizimde
karakalem, çini mürekkebi ve değişik uçlu kamış kalemler kullanan çizer,
selüloid üzerine basılan siyah-beyaz provaların renklendirmesi esnasında sulu
boya, Ecoline ve gulaj tercih etmiş, bunları da okunabilirliği kolaylaştırmak
adına gradyen olmadan uygulamıştır.
Çizgi romanda öne çıkan diğer kahramanların başında Kaptan
Haddock gelmektedir. İlk olarak Altın Kıskaçlı Yengeç kitabında karşımıza çıkan
Haddock, alkolik, küfürbaz ve alaycı karakteriyle Tenten’in idealist tutumuyla
tezat oluşturmaktadır. Profesör Turnösol, denizaltı, roket ve ultrasonik silah
gibi pek çok teknolojik aletin muciti olup, şaşkınlığı, asabiliği ve sağırlığıyla
serinin başlıca mizah kaynaklarından biridir. Beyaz teriyer Milu, çoğu çizgi
romanda rastladığımız “sadık kahraman köpek” figürünün klasikleşmiş bir örneğidir.
Milu’nun en büyük özelliği ise içkiye olan düşkünlüğüdür. İlk olarak Firavunun
Puroları’nda gözüken Dupont ve Dupond ise, ikiz denilecek kadar birbirine
benzeyen iki sakar dedektiftir. İkili aynı cümleleri peşi sıra tekrar etmeleri
ve beceriksizlikleri yüzünden sürekli yanlış kişileri yakalamaları sebebiyle
serinin vazgeçilmez komik figürleri haline gelmişlerdir. Hergé ayrıca, 1930’da
yarattığı –Tenten’in ağır basması üzerine 1940’ta yayınına son vermiştir–
Quick ve Flupke adında Brüksel’de yaşayan iki sokak çocuğu figürünü Esrarengiz
Yıldız’a “misafir kahramanlar” olarak dahil etmiştir.
Tenten bugüne kadar sayısız uzun metrajlı çizgi film, sinema
filmi ve müzikal oyuna konu olmuştur.
Ayrıca “ikiz” dedektifleriyle –adları İngilizceye Thomson
Thompson olarak çevrilmiştir– 80’lerin ünlü İngiliz teknopop grubu The Thompson
Twins’e isim babalığı yapmış, Kızıl Korsan’ın Hazinesi öyküsüyle 1979 yapımı
Kramer Kramer’e Karşı filminin unutulmaz sahnelerinden birinin de başkahramanı
olmuştur. Tenten aynı zamanda dünyada pulu yapılan ve adına para bastırılan ilk
çizgi roman kahramanıdır.
Tenten’in Türkiye macerası ise 1950 yılında Armağan ve Doğan
Kardeş dergisiyle başlamıştır. Bu dergi aynı zamanda Tenten’in Türkçe isim
babasıdır. Bu ilk baskının en ilginç özelliği, yan karakterlerin Tenten’in
akrabaları olarak tanıtılmasıdır. Kaptan Haddock Tenten’in amcası, profesör de
babası olmuştur. İlk Tenten kitapları Yılmaz Bora ve Erdoğan Bozok tarafından
yapılan kopya çizgilerle yayınlanmıştır. Tenten’in orijinal çizgilere sadık
kalarak yapılan ilk baskısı yetmiş yıllarda Milliyet Çocuk’la mümkün olmuştur.
Bugüne kadar sayısız korsan baskısı yapılan; daha ziyade soluk renkli, özensiz çizimler
ve üstünkörü çevirilerle tanınan Tenten’in Avrupa standartlarındaki orijinal
baskısı 1994’te YKY tarafından yapılmıştır.
“Esrarengiz Yıldız”, Le Petit Vingtième, 18 Mayıs 1933, 2.
planş (© Hergé-Moulinsart 2006; Centre Pompidou’nun izniyle).
Andy Warhol ile birlikte, 1977 (© Hergé-Moulinsart 2006;
Centre Pompidou’nun izniyle).
Anvers’e giden Reine Astrid adlı kargo gemisinin
güvertesinde, 1958 (© Hergé / ML, fotoğraf: Bob de Moor; Centre Pompidou’nun
izniyle).
Hergé çalışırken, 15 Nisan 1949 (© Hergé-Moulinsart 2006;
Centre Pompidou’nun izniyle).
