Grafik
Tasarımda 50 Yıl Alan Fletcher
Modern grafik tasarımın İngiltere’deki öncü ismi Alan
Fletcher, 1960’lardan bu yana Reuters, Shell, Penguin, Olivetti, V&A gibi
büyük şirketler için yaptığı grafik tasarımlarıyla adından söz ettirdi.
Phaidon’un sanat yönetmenliğine geçtikten sonra kitap tasarımında The Art Book
gibi unutulmaz çalışmalara imza attı. Design Museum, 2006 yılında hayatını
kaybeden sanatçının anısına geçtiğimiz ay Londra’da bir sergi düzenledi.
Alan Fletcher.
Grafik dünyası Alan Fletcher ile ilk kez 1960’larda tanıştı.
Tasarım sanatının “her şeyi kapsayacak” şekilde yeniden tanımlanması gerektiğine
inanan ve nitelikli sanat ürünlerini gelişen pazarda satın alınmaya değer birer
“ticari başarı”ya dönüştürmeyi hedefleyen Fletcher, ilk şirket deneyimi
Fletcher/Forbes/Gill ile kısa sürede modern İngiliz tasarım endüstrisinin öncü
isimlerinden biri haline geldi. Kurucu ortakları arasında yer aldığı Pentagram’ın
1970’lerdeki başarısı, onu grafik tasarımı alanında kıta Avrupa’sını aşan bir üne
kavuşturdu. Klasik Avrupa geleneği ile Kuzey Amerika pop kültürünü
harmanlayarak kendine has bir üslup yaratan; açık fikirliliği, doymak bilmez
merakı, üretkenliği ve neşeli mizacıyla çevresinin takdirini kazanan Fletcher;
üstlendiği onca ticari ortaklık ve projeye rağmen yaratıcı bağımsızlığını
korumayı bilmiş, yarattıklarıyla “dünyaya bakmayı” hem keyifli hem de “karlı”
hale getirmiştir.
1931 yılında Kenya’da doğan Alan Fletcher, babasının ölümü
üzerine beş yaşındayken annesiyle birlikte Londra’ya yerleşti. Horsham’daki yatılı
okul yılları savaş nedeniyle kasvetli ve baskıcı bir atmosferde geçti. “İkinci
el bir ortaçağ kostümü” diye tanımladığı üniformasının içindeki çocuğun
gelecekte ordu, kilise ya da devlet bankasında memur olması beklenirdi ama o sanata
meyletti. Sanat öğretmeni olma hevesiyle girdiği Central School of Art’ta tasarım
dünyasının “yaşanabilir” bir dünya olduğunda karar kıldı. 1953’te Royal College
of Art’ta tanıştığı FHK Henrion’un kozmopolit bakışından fazlasıyla
etkilenerek, tıpkı çağdaşları Derek Birdsall ve Peter Blake gibi, İngiliz taşralılığına
ve savaş sonrasının orta sınıf yaşam tarzına karşı mesafe aldı. Amerika
deneyiminden önce yaşama bakışında Hollywood filmleri; Cary Grant’lerin, Audrey
Hepburn’ların ait olduğu, 40’lı yılların karanlık İngiltere’sine hiç benzemeyen
o parlak ışıklı stüdyo-dünyalar belirleyici oldu. İtalyan sevgilisi Paola ile
evlendikten sonra göçmen pasaportuyla Kanada sınırını geçerek 1956 yılında
Amerika’ya gitti. New York’ta Yale School of Art and Design’da burslu okuyarak
tasarım dünyasının efsanesi Paul Rand ve Bauhaus ekolünün sürgün sanatçısı
Josef Albers’in yanı sıra Robert Brownjohn, Ivan Chermayeff ve Tom Geismar’dan
bir yıl boyunca ders aldı. Eğitimi boyunca Fortune dergisinin sanat yönetmeni
Leo Lionni’nin yanında geçirdiği çıraklık yıllarda, akademi duvarının ardındaki
tasarım sektörünü yakından tanıma fırsatı buldu. Derken yerlilerin dokuduğu
kilimleri tasarlamak gibi ütopik bir hayale kapılarak Venezüella’ya giden
Fletcher, gelişinden dört gün sonra meydana gelen askeri darbenin ardından
yeniden Londra’ya döndü.
1962 yılında Central School’dan okul arkadaşı Colin Forbes
ve Amerikalı reklamcı Bob Gill ile birlikte Fletcher/Forbes/Gill adlı bir tasarım
şirketi kurdu. Şirket, İngiliz reklam endüstrisinin içine düştüğü atıllıktan
bir an evvel kurtulması gerektiği fikrinden hareketle yatırıma ve risk almaya
teşvik eden yaratıcı projelerle bir anda dikkatleri üzerine çekti. Fletcher’ın
grafik tasarımına getirdiği; “önceden belirlenmiş birtakım kavram modüllerine
bağlı kalmaksızın, konunun özgüllüğünden hareketle çıkarımsal çözümler
üretme”ye dayalı yeni anlayış, bu dönemde yapılan tüm çalışmalarda kendini
gösterdi. Fletcher-Forbes ikilisinin Shell ve Reuters için yaptığı logolar
tasarım endüstrisinde uzun süre kullanımda kalan ürünler olarak hafızalarda yer
etti. Fletcher bu dönemde Germano Facetti’nin isteği üzerine Penguin için özel
bir kapak tasarladı.
Designer’s Saturday posteri, 1982.
Pirelli reklamından bir ayrıntı, tasarım: Fletcher/Forbes/Gill,
1962.
Fortune dergisi için bir kapak tasarımı, 1958.
Alan Fletcher, Colin Forbes ve Bob Gill, fotoğraf:
Michael Joseph, 1963.
Fletcher ve Forbes 1972 yılında, kurucu ortakları arasında
Thoe Crosby, Kenneth Grange ve Mervyn Kurlansky gibi önemli tasarımcıların da
yer aldığı Pentagram adlı yeni bir şirket kurdular. Grup aynı yıl çıkış
noktalarını anlatan Pentagram: the work of five designers adlı bir de kitap yayımladı.
Fletcher’ın giriş bölümüne yazdığı bir söz, onun “ortaklık” ve disiplinlerarası
çalışmaya verdiği önemin veciz bir ifadesidir: “Kendi alanlarında uzman birer
tasarımcı olmamıza rağmen, hepimizin tek bir ortak amacı var: evrensellik. Bunu
da ancak alanlar arasındaki iletişimi artırarak ve kendi sınırlarımızın
olabildiğince dışına taşarak başarabiliriz.” Ticaret ile sanat arasında kurduğu
ortaklığa başta grafik olmak üzere sanatın tüm alanlarını dahil etmek isteyen
Fletcher, 1970’lerin sonlarına doğru geliştirdiği live by design (tasarlayarak
yaşamak) anlayışına uygun olarak, gündelik yaşamla tasarımın içiçeliğini
vurgulayan; Paddington’da Grand Union Canal’e bakan geniş hacimli fabrika için
yaptığı krom mobilya, çıplak tuğla ve borulardan oluşan büro, atölye ve
yemekhane tasarımlarında olduğu üzere, tasarımın kullanıma açık, görünür ve
dönüştürülebilir kılındığı çalışmalara yöneldi. 1980’li yıllarda şirketlerin
kurumsal kimlik tasarımının önemini kavramasında ve grafik sanatının gelişerek
profesyonel bir yapıya kavuşmasında Pentagram şirketinin payı büyüktür. Bu
dönemde yaptığı amblem, logo ve tanıtım çalışmalarına baktığımızda, Fletcher’ın
zanaatkarlık yönünün yanı sıra kıvrak ve esprili zekasının da giderek ön plana
çıktığını görüyoruz. Sözgelimi, Londra’da hi-tech akımının öncü yapıtlarından
Richard Rogers imzalı Lloyd’s binasının tanıtımı için yaptığı sökülüp takılabilir
üç boyutlu kartonlar, “her türlü ihtiyaca uygun” temasını bir oyun havasına
sokan başarılı bir reklam çalışmasıdır.
Pentagram’ın girdiği mali krizden dolayı gemiyi kurtarmak adına
düşük nitelikli projelere hayır diyememe zorunluluğu Fletcher’i 1993 yılında şirketten
ayrılmaya itti. Bu ayrılığın hemen ardından Phaidon Press’te sanat yönetmeni
olarak göreve başladı. Fletcher ile birlikte Phaidon yaratıcı tasarımcıların
parasal kaygılar gütmeksizin özgürce çalışabildikleri, farklı nesil sanatçıların
birlikte deneysel çalışmalara giriştikleri bir “kurtarılmış bölge” haline
geldi. Fletcher, 1996 yılında kırk yıllık çalışma hayatını konu alan Beware Wet
Point başlıklı bir de kitap yayımladı. Çalışmalarına evindeki stüdyoda devam
eden Fletcher, deneysellik, merak ve yaratıcılığın birikimle bütünleştiği,
labirent ya da işaret eden el gibi belli başlı temalar etrafında dönen, bugün
grafik sanatının en yetkin yapıtları olarak kabul edilen ürünler ortaya koydu.
2001 yılında yayımladığı The Art of Looking Sideways başlıklı
bin sayfayı bulan kült kitabında tasarım sanatına ilişkin görüş ve
deneyimlerini aktaran Fletcher, “imgelerin öngörülemezliği ve uyumsuzluğu karşısında
hazırlıklı olma” zorunluluğunun modern sanatın yaratıcı kaynağı olduğunu
savundu. Bireysel çalışmaların yanı sıra büyük şirketler için özel projeler de
üretmeye devam eden sanatçı, Novartis’in Basel’de araştırma ve geliştirme
merkezi olarak düşünülen bir dizi binanın yapımında çevre düzenlemesinden
sorumlu sanat yönetmeni olarak görev aldı. Siluet çeşmeler ve Wander Wall gibi
fantastik duvar grafikleriyle bir kez daha oyun ile işin uyumlu birlikteliğinin
mükemmel bir örneğini sunan Fletcher, 60’lı yıllarda olduğu gibi yeni bir
ticaret-sanat ortaklığının içine girerek uzunca bir süre Novartis için çalıştı.
2006 yılında kansere yenik düşerek hayata veda eden Alan
Fletcher anısına Phaidon tarafından Alan Fletcher: Picturing and Poeting adlı
bir kitap yayımlanırken, Design Museum sanatçının anısına Londra’da bir sergi
açtı.
The American Art Book, Phaidon, 1999.
Plastics Today dergisi için bir kapak tasarımı, tasarım:
Fletcher/Forbes/Gill, 1965.
Alan Fletcher stüdyosunun terasında otururken, fotoğraf:
Peter Wood, 1995.
Visual Identity of the Victoria & Albert Museum,
1989.
National Portrait Gallery posteri.
Alan Fletcher’ın stüdyosunun dışındaki demir kapılar için
yaptığı alfabetik desen taslağı.
The Art of Looking Sideways, Phaidon, 2001.
Olivetti için takvim kapağı.
Novartis Wonder Wall.
Down with Dogma posteri.
Cage posteri.