Küçük
Dergilerin Radikal Mimarlığı 1960-1980
1960-80 arasındaki dönem küçük radikal dergilerin ve genelde
mimarlık süreli yayınlarının bir tür altın çağıdır. Özellikle İngiltere ve
ardından ABD’den başlayarak çoğu ülkede küçük sermayeli ya da hiç sermayesiz
bir dizi tasarım dergisi yayımlanır. Bunlar o dönemde hangi ülkelerde mimari
yaşamın canlı olduğunu göstermek açısından da yararlıdır. Sözgelimi, Britanya
alabildiğine üretkenken, Almanya kökenli bu tür bir avangart amatör dergi
yoktur. Buna karşılık İtalya şaşırtıcı bir canlılık gösterir. 1970’lerde
İspanya kervana katılır. ABD ise en amatör derginin bile bir profesyonellik
edinmeden ayakta duramadığı entelektüel ortamıyla ayrıksıdır. Orada
üniversitelerin öğrenci dergileri bile ciddi ve “resmi”dir, ama aynı nedenle de
konformisttir. 1960’lar biterken dünyanın değişiminin en azından gençlik
kanadında nasıl olacağının ilk ipucu ortaya çıkar: Ünlü 1968 öğrenci olayları
patlak verir. Fransa’dan başlayarak gençlik devrimsel bir enerjiyle kurulu
düzeni eleştirir. Mimarlık dergileri de bu eleştiride kendi paylarına düşen
rolü oynarlar. Marksist ve anarşist kimlikli mimarlık dergileri belirir.
Okullar, meslek ortamı, meslek örgütleri, planlama kavramları ve söylemler
hırpalanır, aşağılanır, en azından alaya alınır. 1980’ler yaklaşırken ise,
ortam durulmuştur. Yeni muhafazakar bir damar adım adım ortama egemen olur.
Değişim talepleri silinir gider. Tartışma başlıkları mimarlık bilgi alanını
değil, –bu terim çok çarpık olsa da– üsluba ilişkin denebilecek konuları merkez
almaya başlar. Jameson’ın “geç kapitalizmin tasarım mantığı” diye nitelediği
şey denetimi ele geçirir. Radikal, protest, avangart gibi kimliklerle ortaya
çıkan dergiler hızla kaybolurlar. Yerlerini ticari ve “uyumlu” süreli yayınlar
alır. Onlarsa, kuramsal tartışmalarla değil, örnek ürün sunumlarıyla ve ortamı
görüntüye boğmakla meşgul olacaklardır.
Polygon, no 7, Londra, 1962 Yeraltı protest mimarlık
dergilerinin ilki olan Polygon London’s Regent Street Polytechnic’in mimarlık
öğrencileri tarafından 1956’da kurulmuştur. Onunla birlikte Britanya’da muhalif
mimari dergiciliğin uzun serüveni başlıyor.
Room East 128 Chronicle, Milano, Haziran 1962 60’lı
yılların tasarım dünyasının önemli figürlerinden Ettore Sottsass’ın, karısı
Fernanda Pivano’yla birlikte kurduğu derginin ilk sayısı, İtalya’daki dostlara
hitaben yazılmış bir “açık mektup” şeklinde tasarlanmıştır.
Archigram, no 3, Londra, 1963 Dönemin mimarlık
dergilerindeki muhafazakar tutuma karşı deneysellikten yana tavır sergileyen
dergi 1961’de Peter Cook ve David Greene tarafından kurulmuştur. Bir mimarlık
efsanesi olduğu ve sonraki kuşakları hem dergi kimliği, hem de mimari tavır
olarak etkilediği söylenebilir.
Internationale Situationniste, no 7, Paris, Nisan 1962 Editörleri
arasında Michele Bernstein, Guy Debord, Theo Frey, Asger Jorn, Mustapha Kayati,
Attila Kotanyi, Constant Nieuwenhuis ve Raoul Vaneigem gibi isimler yer
almıştır. 1958-1969 yılları arasında yayımlanan dergide ağırlıklı olarak çağdaş
mimarlık ve şehir planlaması sorunları ele alınmıştır.
Op. Cit., no 1, Napoli, Eylül 1964 Edizione Il Centro
yayınevi tarafından çıkarılan derginin adı, okuyucuyu bir önceki alıntıya
yönlendiren Latince “opus citatum” sözcüğünün kısaltılmış halidir. Dergide
ağırlıklı olarak yapısalcılık, dilbilim, semiyoloji ve yorumbilgisi temelli
çalışmalara yer verilmiştir.
Megascope, no 1, Bristol, Eylül 1964 Tasarımcılar ile
kullanıcılar arasındaki iletişimi güçlendirmek amacıyla Bristol Üniversitesi
Mimarlık Okulu öğrencisi Dean Sherwin ve Peter Murray tarafından kurulmuştur.
Connection, no 1, Cambridge, Kasım 1963 Harvard
Üniversitesi Graduate School of Design öğrencileri tarafından çıkarılan
derginin ilk sayılarında Charles Jencks, Peter Kemble, Jay Chatterjee,
Alexandra Korff, Gordon Milde, Jay Ostrower, Lise Vogel, Michael O’Hare, James
O’Gorman, Robert La Rocca ve Joseph Volpe editör olarak görev almıştır.
Özellikle ilk yıllarda dergi henüz muhalif denebilecek adlara yer veriyordu.
ACC, Londra, 1964 Architectural Association (AA) öğrencisi
Grahame Shane ve Jasper Vaughn tarafından kurulan ACC (Action Communications
Centre), mimarlık okulları arasındaki diyaloğu artırmak amacıyla ders özetleri
ve haber bültenlerini içerirdi.
Bau, no 1, Viyana, 1965 Hans Hollein ile Günther
Feuerstein’ın Zentralvereinigung der Architekten Österreiches (Avusturyalı
Mimarlar Birliği)’in resmi yayın organı Der Bau’nun başına geçmesiyle adı Bau
olarak değişen dergi, 2. Dünya Savaşı sonrasında yaşanan toplumsal amneziye
karşı geçmişin mimari başarılarına sahip çıkmayı amaçlamıştır.
Aujourd’hui: Art et Architecture, no 50, Paris, Temmuz
1965 Sanat ve mimarlık konularına yer veren dergi André Bloc tarafından 1955’te
kurulmuştur. Özellikle 1960’larda önemli bir düşünsel tazelik gösteren içeriği,
her zaman aynı nitelikte olmamıştır.
Symbols, Londra, 1965 ACC’ın devamı olan dergide
çoğunlukla gösterge, sembol ve dil konularında makaleler yayımlanmıştır.
Yapısalcılığın İngiliz mimarlık kültürü ortamına bir uzanımıdır.
Provo, no 4, Amsterdam, 1965 Anarşist ve antikomünist
Provo akımının üyeleri tarafından ücretsiz olarak dağıtılan politik içerikli
bir dergidir.
Ekistics, Atina, Nisan 1965 Ekim 1955’te yayımlanmaya
başlayan dergi, gelişmekte olan ülkelerde çalışan yabancı mimar ve
planlamacıların görüşlerini yayımlamıştır. Dergi, fikir babası olan Doxiadis’in
matematiksel bir kesinlik arayışını yansıtan planlama tutumunu savunurdu.
Design Quarterly, no 63, Minneapolis, 1965 Walker Arts
Center tarafından yayımlanan dergi 1946’da kurulmuştur. Peter Seitz’ın
1964-1968 yılları arasında editörlüğünü üstlenmesiyle birlikte dergide tasarım,
sanat ve teknoloji konularına ağırlık verilmiştir.
Form, no 1, Cambridge, 1966 Philip Steadman’in Stephen
Bann ve Mike Weaver adlı iki sanat tarihçisiyle birlikte çıkardığı dergi 1969’a
kadar toplam on sayı çıkmıştır. Akademik çalışmaların yanında şiir de
yayımlayan Form, yapısalcılık tartışmalarına İngilizce’de kapsamlı biçimde yer
veren ilk dergi olma özelliğine sahiptir.
Angelus Novus, Floransa, Ağustos 1965 Massimo Cacciari
tarafından 1964’te kurulan Angelus Novus: trimestrale di estetica e critica,
ideoloji eleştirisi merkezli kültürel araştırmaların yanısıra 20. yüzyıl
avantgart sanatını konu alan çalışmalara da yer vermiştir.
Architecture Principe, no 1, Paris, Şubat 1966 Architecture
Principe grubunun manifestosu olarak 1966 yılında dokuz ay boyunca yayımlanan
derginin neredeyse tamamı Claude Parent ve Paul Virilio’nun teorik metinleri ve
mimari projelerine ayrılmıştır.
Architectural Design, Londra, Şubat 1967 1960’lar
Britanya’sının en “ilerici” ticari kimlikli süreli yayınıdır. Derginin “2000+”
başlıklı sayısının kapağında kullanılan astronot imgesi Cuttler-Hammer Co.
Firmasına ait bir reklam afişidir ve derginin o sıradaki neo-fütürist çizgisini
temsil etmektedir.
Clip-Kit, Londra, 1966 Megascope’un eski editörü Peter
Murray ve AA öğrencisi Geoffrey Symthe işbirliğiyle 1966’dan itibaren altı ayda
bir yayımlanmıştır.
Signs of the Times, or Rather More Symbols Than Signs,
Londra, 1966 Architectural Association Students’ Union tarafından desteklenen
dergide Ranulph Glanville ve Robin Evans gibi isimler yazmıştır.
Melp!, no 2, Paris, Nisan 1966 Ecole Nationale Supérieure
des Beaux-Arts mimarlık öğrencileri tarafından çıkarılan dergide Nelly Barbieri,
J. Barda, Roland Castro, B. Faye, J.P. Gautron, Pierre Granveaud, Antoine
Grumbach, D. Montassut, Hubert Tonka, Bernard Trilles gibi isimler yer
almıştır.
Domus, no 457, Milano, Aralık 1967 Aslında 1930’lardan
beri yayımlanmakta olan ve Gio Ponti’nin kurduğu dergi dönem dönem farklı
pozisyonları temsil eder. Bu sayısı, içerisinde Jean Aubert, Jean-Paul Jungmann
ve Antoine Stinco gibi genç mimarların bulunduğu Utopie topluluğu tarafından
çıkarılmıştır.
Utopie Sociologie de l’Urbain, no 1, Paris, Mayıs 1967 Henri
Lefebvre’i takip ederek çağdaş şehircilik ve mimarlık pratiklerinin yeniden
tanımlanması gerektiğini savunan derginin yayın kurulunda Jean Aubert, Isabelle
Auricoste, Jean Baudrillard, Catherine Cot, Jean-Paul Jungmann, René Lourau,
Antoine Stinco, Hubert Tonka gibi birçok tanınmış mimar, şehir planlamacısı ve
sosyolog yer almıştır.
Forum, Amsterdam, Temmuz 1967 S. Dijkstra, N.J. Habraken,
P.K.A. Pennink, L. Wijers ve Kees Nieuwenhuijzen’in editörlüğünü yaptığı dergi
modern şehir planlamasında örnek temelli tasarım (pattern-based design)
konusuna odaklanmıştır.
Pianeta Fresco, no 1, Milano, Aralık 1967 Beat
Generation’ın İtalya’da tanınmasını sağlayan edebiyat eleştirmeni Fernanda
Pivano’nun “sorumlu editör” görevini üstlendiği; Allen Ginsberg’in “sorumsuz
editör” ve Sottsass Jr.’ın “bahçıvan” olarak katkıda bulunduğu dergi, “kültürel
özerklik” kavramından hareketle bağımsız bir çizgi izlemiş; şiir, psikoloji,
pasifizm, yeni sanat pratikleri gibi çok farklı konuları ele almıştır.
Le Carre Bleu, no 3, Paris, Eylül 1968 Paris ve
Helsinki’de yayımlanmak üzere 1958’de kurulan dergi, 68’deki öğrenci ve işçi
hareketlerinin de etkisiyle mimarlık ve sanata dair meselelerin politik,
toplumsal ve ekonomik sorunlardan soyutlanarak tartışılamayacağını savunmuştur.
Contropiano, no 1, Roma/Venedik/Padua, 1968 Alberto Asor
Rosa, Massimo Cacciari ve Toni Negri tarafından üç farklı şehirde yayımına
başlanan Contropiano: Materiali marxisti “planlama” karşıtı duruşu ve Marksist
çizgisiyle öne çıkmıştır.
Arquitectos de Mexico, Mexico City, Mart/Nisan 1969 Jorge
Gleason Peart ve Alfonso González Martínez editörlüğünde 1958’den itibaren
yayımlanmaya başlayan dergi, artan hükümet baskısı ve öğrenci hareketleriyle
birlikte “kavgacı” bir kimliğe bürünmüştür.
Architecture, Mouvement, Continuité, no 167, Paris, 1968 Société
des Architectes Diplômés par le Gouvernement (École Nationale Supérieure des
Beaux-Arts Mezunlar Topluluğu) tarafından yayımlanan dergi, 1967’den itibaren
Philippe Boudon, Bernard Hamburger ve Jean-Pierre Epron’un çabaları sonucunda
dönemin popüler yayınları arasına girmiştir.
Marcatre, no 50-55, Cenova/Milano, Mart/Temmuz 1969 GRUPPO
63 tarafından 1963’te Cenova’da kurulan dergi 1969’a kadar toplam 55 sayı
yayımlanmıştır.
Nueva Forma, no 25, Madrid, Şubat 1968 Bağımsız ve
tümüyle ticari bir proje olarak 1966’ta yayımlanmaya başlamıştır. Zamanla mimarlık,
ev dekorasyonu, şehir planlaması, tasarım, çevre ve sanat gibi farklı alanları
içeren entelektüel bir kimliğe bürünen dergide Rafael Moneo, Carlos Jimenez
gibi isimler çalışmıştır.
Whole Earth Catalog, no 1, Menlo Park, 1969 Stewart Brand
tarafından, hemen herkesin başvurabileceği pratik bilgilerden oluşan bir
“katalog” biçiminde tasarlanan dergi, karşı-kültür hareketinden esinlenerek
ağırlıklı olarak ekolojik ürün ve teknolojilere yer vemiştir. 1972 yılında
yayımına son verilmiştir.
Architectural Association Quarterly, Londra, Sonbahar
1970 Dennis Sharp’ın kurduğu dergi, uluslararası alanda cereyan eden mimarlık
olaylarından hareketle eleştiri, mimarlık kuramı ve tarihi ile tartışma
yazılarına yer vermiştir.
ArchiteXt, Tokyo, Yaz 1970 Takefumi Aida, Takamitsu
Azuma, Mayumi Miyawaki, Makoto Suzuki ve Minoru Takeyama tarafından kurulan
avantgart dergi, benzerlerinin aksine ortak bir felsefe benimsemekten
kaçınmakla birlikte, bireysellik ve çoğulculuk taraftarı bir eğilim gösterir.
Perspecta, no 12, New Haven, 1969 Yale Mimarlık Okulu
öğrencileri tarafından çıkarılan derginin bu sayısının editörlüğünü Peter
Papademetriou ve Stuart Wrede üstlenmiştir. Dergi dönemin Avrupası’ndaki
düşünsel atmosferi başarıyla yansıtmış, Marcuse ve Benjamin gibi düşünürlere
yer vermiştir. Sonraki yıllarda aynı ilginçliği göstermez.
ARse, no 3, Londra, 1970 David Wild ve Tom Woolley’nin
birlikte kurduğu dergide mimarlığın kapitalist toplumda aldığı konum başta
olmak üzere faşizm, işçi hakları ve mülkiyet gibi politik içerikli mevzular
işlenmiştir.
Circus, no 1, Londra, 1970 İngiliz Mimarlık Öğrencileri
Birliği (BASA) tarafından çıkarılan dergi, deneysel ve yaratıcı çalışmalara yer
vermek ve mimarlar arasında özgür ve katılımcı bir tartışma ortamı yaratmak gibi
amaçlar gütmüş, mimarlık eğitimiyle ilgili konulara ağırlık vermiştir.
In, no 2-3, Milano, Mart/Haziran 1971 Pierpaolo
Saporito’nun başını çektiği bir grup Milanolu mimar ve sanatçı tarafından
kurulmuştur.
Street Framer, no 1, Londra, 1971 Archigram’ın
üyelerinden Peter Cook’un önderlik ettiği Street Farmer adlı grup tarafından
kurulan dergi, mimarlık ve planlamacılık alanlarına politika ve ekoloji eksenli
yaklaşmış, kır-kent ayrımını reddeden “sosyal bütünlük” anlayışını savunmuştur.
Archigram’ın etkisine sahip olmamıştır.
On Site, no 4, New York, 1973 1972-1974 yılları arasında
üç ayda bir yayımlanmak üzere Site adlı bir grup tarafından kurulmuştur.
Domebook, no 2, Bolinas, 1971 Deneysel kubbe
çalışmalarıyla tanınan Pacific High School adlı topluluk tarafından kurulan
derginin editörlüğünü Lloyd Kahn üstlenmiştir.
Fotoromanzo, New York, 1972 Piero Derossi’nin yanısıra
Giorgio Cerretti, Carlo Gianmarco, Riccardo Rossi ve Maurizio Vogliazzo gibi
isimlerin yer aldığı Strum adlı grup tarafından kurulan dergi 70’li yıllardaki
İtalyan kent yaşamını yansıtmıştır.
Harck, Roma, 1973 “Poesia Visiva” akımının öncüsü Magdalo
Mussio tarafından kurulmuştur. Tiyatro, sinema, animasyon, mimarlık ve görsel
sanatlar gibi farklı alanlar üzerine yazılara yer verilmiştir.
Oppositions, no 1, New York, Eylül 1973 Peter Eisenman,
Kenneth Frampton ve Mario Gandelsonas tarafından kurulan dergi, mimarlık
teorisinde yeni modellerin geliştirilmesi için gerekli ortamı sağlamayı
amaçlamıştır. O yılların en etkili ABD süreli yayınıdır.
Global Tools, no 1, Milano, 1974 Okullarda verilen eğitim
yüzünden giderek körelen bireysel yaratıcılığın önünü açmak üzere bir grup
İtalyan mimar, sanatçı ve eleştirmen tarafından kurulan Global Tools adlı
grubun yaptığı çalışmalara yer verilmiştir.
Ghost Danse Times, no 1, Londra, 18 Ekim 1974 1974-1975
yılları arasında haftalık olarak yayımlanan mizah dergisi, AA gibi okullarda
verilen geleneksel mimarlık eğitimini yermek için kurulmuştur.
Inpiu, no 7, Milano, Kasım/Aralık 1974 Ekim 1973’te
kurulan ve iki ayda bir yayımlanan haber ve çeviri ağırlıklı dergiye Bernard
Tschumi, Nigel Coates, Bonito Oliva ve Gillo Dorfles gibi isimler katkıda
bulunmuştur.
Art Net, no 1, Londra, 1974 Peter Cook tarafından Covent
Garden’da kurulan Art Net adlı galerideki çalışmaların tanıtıldığı dergide Rem
Koolhaas, Charles Jencks, Reyner Banham ve Clement Greenberg gibi isimlere ait
ders ve konferans notlarına yer verilmiştir.
October, no 1, New York, Bahar 1976 Adını Eisenstein’ın
Ekim filminden alan ve New York Mimarlık ve Şehir Araştırmaları Enstitüsü
(IAUS) tarafından 1985’e kadar çıkarılan dergide çağdaş mimarlık olayları
teorik bir çerçevede ele alınmıştır.
Lotus International, no 11, Milano, Haziran 1976 Lotus
dergisinin devamı olan Lotus International’ın editörlüğünü 1976’ya kadar Carlo
Pirovano üstlenmiştir. Yayın kurulu Pierluigi Nicolin, Gae Aulenti, Vittorio
Gregotti, Christian Norberg-Schulz, Lionello Puppi, Joseph Rykwert, Oriol
Bohigas ve Kenneth Frampton gibi isimlerden oluşan dergide ağırlıklı olarak
mimari projelere yer verilmiştir.
Net, no 1, Londra, 1975 Peter Cook’un Art Net’in devamı
olarak kurduğu dergide galeri kapsamında yapılan proje ve etkinliklere yer
verilmiştir.
Le Vide Sanitaire, no 2, Paris, 1976 Eğitim sisteminin
belirlenmesinde öğrencilerin de söz sahibi olması gerektiğini savunan bir grup
komünist öğrenci tarafından kurulan dergide pedagoji, demokrasi, feminizm gibi
konularda çok sayıda yazı yayımlanmıştır.
Arquitectura Autogobierno, no 1, Mexico City, Ekim 1976 1972’deki
öğrenci ayaklanmasının ardından Meksika Üniversitesi Mimarlık Okulu bünyesinde
demokratik bir örgütlenme olarak kurulan Autogobierno’nun yayın organı olan
dergide, örgüt içerisinde yapılan eğitim çalışmalarının yanında Mexico City’le
ilgili toplumsal konulara yer verilmiştir.
Buttleti de l’Agrupacio del Psuc a l’Escola d’Arquitectura,
no 2, Barcelona, Mart 1977 Barcelona Mimarlık Okulu tarih profesörü ve Katalan
Komünist Partisi üyesi José Quetglas tarafından kurulan dergi sadece dört sayı
yayımlanmıştır.
L’Ivre de Pierres, no 1, Paris, Ekim 1977 Jean-Paul
Jungmann’ın editörlüğünü yaptığı dergide, Paris’teki konut alanlarıyla ilgili
yazılı ve görsel malzemelerin yanısıra gerçekleşmemiş ya da gerçekleştirilmesi
düşünülen mimari projelerle ilgili tartışmalara yer verilmiştir.
Macula, no 5-6, Paris, 1979 1976’da kurulan Macula’nın
editörlüğünü Yve-Alain Bois ile Jean Clay yapmıştır. Teorik altyapısını
Foucault, Marx, Benjamin gibi düşünürlere dayandıran dergi; dönem, tarz, etki,
belge gibi sanat tarihinin genel kabul görmüş kavramlarını sorgulamaya davet
eden eleştirel bir söylem geliştirmiştir.
Skyline, New York, Eylül 1979 Institute for Architecture
and Urban Studies (IAUS) tarafından 1978’de yayımlanmaya başlayan Skyline: The
New York Architecture and Design Review, New York’ta mimarlık çevrelerine
hitaben çağdaş mimaride yaşanan gelişmeleri gündeme getirmiştir.
Carrer de la Ciutat, Barcelona, Kasım 1977 Franco’nun
ölümünden iki yıl sonra ulusal çapta yapılan ilk demokratik seçimin ardından
Barcelona Mimarlık Okulu’nda kurulan dergi dört yıl boyunca toplam 13 sayı
yayımlanmıştır.