Werkbund
100 Yaşında
Deutsche Werkbund bir efsane. 20. yüzyıl başında kurulan
bu Alman derneği, işlerliğini kaybettiği Nazi dönemine dek tasarım ve mimarlık
konularında öncü bir rol oynamıştı. Tasarımcı ve sanayicileri aynı çatı altında
buluşturuyor, ürün kalitesinin geliştirilmesi ve Alman sanayisinin rekabet
gücünün artırılması için çalışıyordu. Bu açıdan bakılırsa, kendisini yok eden
Hitler yönetiminin sandığının aksine, ulusalcı bir örgüttü. 2. Dünya Savaşı’ndan
sonra yeniden kurulduysa da, eski etkinlik çapına bir daha ulaşamadı. Ve bugün
100 yaşında.
Werkbund Sergisi posteri, tasarımcı: Fritz Hellmut
Ehmcke, Köln, 1914 (© Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte
Kunst / Design in der Pinakothek der Moderne, Münih).
Aralarında Peter Behrens, Josef Hoffman ve Richard
Riemerschmid’in de bulunduğu 12 sanatçı ve mimarın 12 şirketle işbirliği
halinde Ekim 1907’de Münih’te kurdukları Deutsche Werkbund’un kuruluş amacı
üyeleri tarafından şu şekilde tanımlanmıştı: “Sanat kurumları, sanayi ve ticaret
kuruluşlarıyla işbirliği içerisinde eğitim, propaganda ve ortak bildirimler
yoluyla sanat ve zanaatın gelişimine katkıda bulunmak.” Mobilyadan kentsel
tasarıma endüstriyel üretimin her alanında sanatsal kalitenin yükseltilmesi ve
bu tür iyi tasarlanmış nesnelerle kitlelerin “eğitilmesi” Werkbund’un başlıca
iki hedefi olmuştur. Bunlara üçüncü bir amaç olarak, Alman endüstri ürünlerinin
dünyadaki rekabet gücünün artırılması için tasarımın bir araç olarak
kullanılması çabası da eklenmelidir.
20. yüzyılın belli başlı Alman mimar ve sanatçılarının
içinde yer aldığı Werkbund’un “Form” (1924) ve “Film ve Fotoğraf” (1929)
başlıklı iki sergisi, sanayi ve teknolojinin gelişimiyle birlikte hızla değişen
dünya karşısında “yeni ifade biçimleri” arayan Modernist hareketin
yapıtaşlarını oluşturmaktadır. 1927’de Stuttgart’ta yapılan Werkbund örnek
toplu konut sitesi Weissenhof ise Le Corbusier, Mies van der Rohe, Bruno ve Max
Taut, J.J.P. Oud ve Hans Scharoun gibi pek çok öncü mimarın yapılarını içerişi
nedeniyle, Modern Mimarlık hareketinin en seçkin somutlaşmaları arasında
anılmaktadır. Stuttgart’ın ardından Brünn (1928), Breslau (1929), Prag (1932),
Neubühl (1932) ve Viyana (1932)’da yapılan aynı tür örnek konut siteleri de bu
alandaki önemli dönem örnekleri arasında yer alırlar. Bunlarda çağdaş konut
tipolojisi, kitlesel barınma sorunlarının çözümü, konut yapımının
sanayileştirilmesi gibi başlıklar çerçevesinde deneysel ürünler ortaya koymak
amaçlanmıştı.
Kurum 1. Dünya Savaşı öncesinde, her biri özgül bir güncel tasarım
sorunsalı üzerinde yoğunlaşan Jahrbuch’larını (yıllıklar) yayımlamış ve
Modernizm’e eksen oluşturacak kimi başlıkları ilk kez dünya gündemine
taşımıştır. Yine aynı dönemde İstanbul’da yapılması öngörülen Türk-Alman
Dostluk Yurdu binası yarışmasını örgütlemiştir. Tüm önemli Alman mimarlarının
katıldığı, sonuçları İstanbul’da sergilenen bu mimarlık yarışması Erken
Cumhuriyet yıllarındaki Türk-Alman mimarlık flörtünün de başlatıcı etmenleri
arasında sayılmalıdır.
Werkbund’un özellikle 1920’li yıllarda tasarım alanında
yaptığı deneysel çalışmalarla küreselleşmenin belirleyici olacağı bugünün
dünyasına giden yolun hazırlayıcısı olduğu da söylenebilir.
1. Dünya Savaşı’nın ardından 1919 yılında Köln’de
gerçekleştirilen büyük Werkbund sergisiyse, Almanya’nın savaş sonrası yeniden
yapılanmasının zeminini oluşturmuştur. Max Bill’in sergide yer alan “Die Gute
Form” (İyi Biçim) başlıklı çalışması kısa sürede Modernist eylemin mottosu
haline gelmiştir. Kurum, o yıllarda Die Form adlı dergiyi çıkaracak, toplantılar,
etkinlikler düzenleyecek ve dünya ölçüsünde yaygın bir ün kazanacaktır. O
nedenle, örneğin, onu model alan bir “Japon Werkbundu” bile kurulmuştu.
2. Dünya Savaşı ertesinde eski gücüne bir daha kavuşamayan
kurum, 1959’dan itibaren “kentsel göç” ve “ekolojik yıkım” gibi sorunları
merkezine alacaktır. Bu açıdan Werkbund’un kuruluş amacının tam aksi doğrultuda
bir işlev tanımı yapmaya başladığı görülür. Kuruluşta sanayileşmenin
sonuçlarına ve sanayinin dönüştürücü gücüne iyimserlikle yaklaşan kurum, artık
ekolojist bir temkin edinmiş gözükür. Bu dönemde Werkbund ekonomik kalkınmanın
yol açtığı çevre kirliliği hakkında kamu bilinci oluşturmak adına önemli
girişimlere imza atmıştır. Üretimden çok kullanımla ve yeniden çevrimle
ilgilenmeye başlayan Werkbund, “iyi tasarım” kavramını büyük ölçüde terk etmiş
ve ağırlıklı olarak ürünlerin uygun şekilde kullanılması ve tüketimin yol
açtığı sorunlar üzerinde duran etik bir söylem geliştirmiştir. Ne var ki,
sayısız benzer kurumun “cirit attığı” bu alanda Werkbund’un güncel ekolojist
korumacılığın önemli aktörlerinden bir olduğu da iddia edilemez.
20. yüzyılda Almanya’nın kültürel yaşamına yön vermiş bu
önemli kurumun 100. yılı nedeniyle bu yıl Almanya’nın pek çok yerinde sergi ve
toplantılar düzenleniyor, kitaplar yayımlanıyor.
Bahlsen Bisküvileri ambalajı, tasarımcı: Peter Behrens,
1914 (© Bahlsen Archiv, Hannover / © VG Bild-Kunst, Bonn, 2006).
Sigara paketleri, tasarımcı: Fritz Hellmut Ehmcke, 1912
(Fotoğraf: A. Lorenzo; © Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte
Kunst / Design in der Pinakothek der Moderne, Münih).
Werkbund Yıllıkları, 1912 ve 1913 (© Architekturmuseum
der TU, München).
Werkbund’un resmi yayın organı: Die Form dergisi 1922,
1925, 1934 yılları kapakları (© Architekturmuseum der TU, Münih).
Paris’te Werkbund Sergisi, tasarımcılar: Walter Gropius,
Marcel Breuer, 1930 (Fotoğraf: Photo Ilustration Paris; © Bauhaus-Archiv,
Berlin / © VG Bild-Kunst, Bonn, 2006).
AEG için elektrikli çaydanlıklar, tasarımcı: Peter
Behrens, 1909 (Fotoğraf: A. Lorenzo; © Die Neue Sammlung – Staatliches Museum
Für Angewandte Kunst / Design in der Pinakothek der Moderne, Münih
Oturma ve yemek odası, Weissenhof, Werkbund Toplu
Konutları, tasarımcılar: Walter Gropius, Marcel Breuer, Stuttgart, 1927 (Fotoğraf:
Otto Dr. Lossen & CO; © Bauhaus-Archiv, Berlin / © VG Bild-Kunst, Bonn,
2006).
Çay takımı ambalajı, 1958 (Fotoğraf: Sophie-Renate Gnamm,
© Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte Kunst / Design in der
Pinakothek der Moderne, Münih).
Çay takımı, tasarımcı: Richard Riemerschmid, 1912 (Fotoğraf:
A. Lorenzo; © Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte Kunst /
Design in der Pinakothek der Moderne, Münih / © VG Bild-Kunst, Bonn, 2006).
Weissenhof Sitesi, Werkbund Toplu Konutları, Stuttgart,
1927 (© Landesmedienzentrum, Baden-Württemberg).
Kahve ve çay takımı, tasarımcı: Hermann Gretsch, 1931
(Fotoğraf: A. Lorenzo; © Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte
Kunst / Design in der Pinakothek der Moderne, Münih).
Çay takımı, tasarımcı: Wilhelm Wagenfeld, 1932 (Fotoğraf:
A. Lorenzo; © Die Neue Sammlung – Staatliches Museum Für Angewandte Kunst /
Design in der Pinakothek der Moderne, Münih).