Bir
Ustayı Hatırlamak 100. Yılında Rossellini
Roma, Açık Şehir (Roma città aperta), 1945.
Roma, Açık Şehir, filmin yapımı sırasında çekilen bir
fotoğraf. Önde rahip kılığında duran kişi filmin başrol oyuncusu Aldo Fabrizi.
Roma, Açık Şehir filminden bir görüntü. Pina rolünde
dönemin ünlü müzikhol yıldızı Anna Magnani (MoMA’nın izniyle).
Hemşeri (Paisà), 1946.
Sıfır Yılında Almanya (Germania anno zero), 1948.
Stromboli, 1950.
The Museum of Modern Art tarafından dünya sinemasının usta
yönetmenlerinden Roberto Rossellini’nin 100. doğum yıldönümü anısına New
York’ta bir sergi düzenleniyor. Yönetmen adına Amerika’da gerçekleştirilen ilk
geniş kapsamlı etkinlik olan “Rossellini on Paper” başlıklı retrospektif
sergide; bir yandan dünyanın farklı ülkelerinde gösterime giren filmlerinin
afişleri gösterilerek Rossellini sinemasının uluslararası alandaki temsili
sorgulanırken, diğer yandan çalışma taslakları, aile fotoğrafları ve mektuplar
gibi yazılı dokümanlar eşliğinde yönetmenin sanatçı kişiliğine ve kamera
arkasındaki özel yaşantısına ışık tutuluyor. Martin Scorsese Koleksiyonu ve
Wesleyan University Cinema Archives başta olmak üzere çeşitli kaynaklardan
özenle seçilen malzemeler arasında yönetmenin Ernest Hemingway, Howard Huges,
karısı Ingrid Bergman ve kızı Isabella Rossellini ile yaptığı yazışmalar
meraklıları için önemli bir ilgi odağı oluşturuyor. Sergide ayrıca, geçtiğimiz
yıl İstanbul Film Festivali’nde izleme fırsatı bulduğumuz, Isabella
Rossellini’nin, babasına duyduğu özlemi içtenlikle anlattığı Babam 100 Yaşında
adlı 16 dakikalık film de gösterimde.
Burjuva bir ailenin çocuğu olarak sinemayla çok erken
yaşlarda tanışan, 1938’de dönemin ünlü yönetmeni Goffedo Alessandrini’nin
asistanlığını yaparak sinemaya ilk adımını atan ve ilk filmini (Beyaz Gemi)
1941 yılında çeken Rossellini, 40 yıllık sinema yaşamına 50’den fazla film
sığdırmıştır. Gençlik yıllarında çektiği, faşizmi destekleyen filmleri ve 1950
yılında Cahiers du Cinéma dergisine yazdığı bir yazıda itiraf etmesiyle ortaya
çıkan Vittorio Mussollini ile olan yakınlığı, sinema tarihinin belki de en
etkileyici anti-faşist filmlerine imza atmış bir yönetmenin geçmişine
sindirilmesi güç bir “tarihöncesi” olarak kazınmıştır. Roberto Rossellini,
sinema tarihinde Yeni Gerçekçilik akımının manifestosu olarak kabul edilen
Roma, Açık Şehir (1945) başta olmak üzere Hemşeri (1946) ve Sıfır Yılında
Almanya (1948) gibi 2. Dünya Savaşı ve sonrasını anlatan filmleriyle adını
duyurmuştur. Doğal mekan çekimleri, amatör oyuncu tercihleri, diyalekt kullanımı,
belgeselci üslubu ve gerçek zamanlı anlatımıyla “aktüalite”ye dayalı bir
sinematografi anlayışı geliştirmiş, bu da onun “yeni gerçekçiliğin babası”
olarak anılmasına sebep olmuştur.
Rossellini 1950’lerden itibaren “sinemada gerçeklik”
konusunu yeniden sorgulama ihtiyacı duymuş, sinemanın kurgulanmış bir imajlar
bütünü olduğundan hareketle yönetmenin ahlaki sorumluluğu sorununu gündeme
getirmiştir. 1952 yapımı Kötü İnsanları Öldürmek İçin Makine, sinemanın
“tekinsizliği”ni kara bir mizah eşliğinde seyirciye başarıyla hissettiren bir
filmdir. Yönetmen, kendisinin ifadesiyle, “konu, diyalog, senaryo ve yönetmenin
olmadığı; imgelerin hiçbir müdahale olmaksızın başıboş gezindiği” bir filmin arayışı
içerisine girmiştir. Bu dönemde İsveçli aktris Ingrid Bergman ile birlikte
Stromboli (1947), Avrupa 51 (1952), İtalya’da Yolculuk (1953) gibi Hollywood
tarzı melodramlara yönelen yönetmen, evli ve mutsuz bir kadının yalnızlığını
anlattığı her üç filmde de psikolojik gerçekçiliğin sinemasal dilini bulmaya
çalışmıştır. Bu filmlerdeki insan davranışının gizemini açığa çıkarış tarzı,
ruhsal kurtuluşa duyduğu kuvvetli inanç ve seyircide sürekli merak uyandırma
isteğiyle “modern gerçekçiliğin” öncü ismi addedilmiş; Antonioni, Godard ve
Martin Scorsese gibi yönetmenlerin yolunu açmıştır. 1957 yılında Nehru’nun
daveti üzerine Hindistan’a giden ve orada 16 mm’lik kamerasıyla Hindistan:
Matri Bhumi adlı on bölümlük bir belgesel çeken Rossellini, 70’lerden itibaren
sinemayı terk ederek, etkili bir “eğitim aracı” olarak gördüğü televizyona
yönelmiştir. Bu dönemde İsa, Sokrates ve Pascal gibi “Batı uygarlığı” üzerine
90 dakikalık didaktik filmler çekmiş, 1971’de Rice University’deki Media
Center’ın yönetmenliğini üstlenmiştir. Roberto Rossellini, 1977 yılında
geçirdiği kalp krizi sonucu hayata veda etmiştir.
Stromboli filminden bir görüntü, Ingrid Bergman, Mario
Vitale (MoMA’nın izniyle).
Tanrının Soytarısı Francesco (Francesco, giullare di
Dio), 1950.
Kötü İnsanları Öldürmek İçin Makine (La macchina
ammazzacattivi), 1952.
Avrupa 51 (Europa ’51), 1952 (Martin Scorsese
Koleksiyonu’nun izniyle; MoMA).
Özgürlük Nerede? (Dov’è la libertà), 1954.
İtalya’da Yolculuk (Viaggio in Italia), 1954 (Martin Scorsese
Koleksiyonu’nun izniyle; MoMA).
Korku (La Paura), Ingrid Bergman, Kurt Kreuger, 1954
(MoMA’nın izniyle).
Hindistan: Matri Bhumi (India: Matri Bhumi), 1959
(MoMA’nın izniyle).
General della Rovere, 1959.
Gece Uçuşu (Era notte a Roma), 1960.
Hain (Vanina Vanini), Sandra Milo, Laurent Terzieff, 1961
(MoMA’nın izniyle).
Sokrates (Socrate), 1971.
Babam 100 Yaşında (My dad is 100 years old), Isabella
Rossellini, 2005.