Sanat, Anti-Sanat,
Sanat-Olmayan 2. Dünya Savaşı Sonrası Avangart Japon Sanatı
Bay Shibusawa’nın Evinde Gül Renkli Dans, Yokoo Tadanori,
1965, Tatsumi Hijikata ve dans grubu Ankoku But-o-ha için hazırlanmış ipek baskı
poster, 106x74 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Yokoo Tadanori).
Jon Shirub-a, Yokoo Tadanori, 1969, kitap kapağı tasarımı,
fotomekanik baskı (© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Yokoo Tadanori).
Avangart sanatın Japonya’da ortaya çıkışı, 2. Dünya
Savaşı’nın yıkıntıları arasında, atom bombası ve düşman işgalinin yol açtığı
travmayla birlikte ekonomik ve kültürel anlamda hızlı bir dönüşümün yaşandığı
1950’li yıllara rastlar. İşgalin sona erdiği 1951 yılı ertesinde, varolan
müzeler ve kültür merkezleri yeniden açılırken, yeni bir uluslararası sergi
alanı inşa edilir. Tokyo merkez olmak üzere çeşitli platformlarda biraraya
gelen sanatçılar, yeni iletişim araçlarından yararlanarak geleneğin ve ulusalın
sınırlarını zorlarken; ticari kaygılardan uzak, kavramsal ve politik mesajlar
içeren işlere imza atarlar. Ürünler kapalı sergi salonlarından sokaklara,
tiyatro ve benzeri geniş kamusal alanlara taşınır. 70’lere kadar uzanan bu
dönem içerisinde Deneysel Atölye (Jikken K-ob-o), Gutai Sanat Derneği, Grup
Ongaku, Fluxus, Neo Dada, S-ogetsu Sanat Merkezi, Hi Red Center, Vivo, Provoke,
Kavram Sanat, Butoh Dans Grubu ve Biky-ot-o gibi sanat grupları ile Akasegawa
Genpei, Yoko Ono, Kosugi Takehisa, Tanaka Atsuko ve Matsuzawa Yutaka gibi
isimler öne çıkar.
1952’de Tokyo’da kurulan Deneysel Atölye, sanatsal yaklaşım
olarak Bauhaus’u benimser. Müzik ve performans ağırlıklı multimedya
gösterileriyle avangart Japon sanatının öncüsü kabul edilir. Grubun 5. Sergi ve
Gösteri’si, savaş sonrası dönemin başarılı genç bestecilerinden Takemitsu
T-oru’nun müzikal gösterileri ile Tokyo Tsushin Kogyo K.K. –bugünkü adıyla
Sony– şirketine ait montaj teknolojisiyle kurgulanmış gündelik sesler eşliğinde
yapılan dia gösterisinden oluşur.
Gutai “somut” anlamına gelir. “Başkalarını taklit etme!”
sloganıyla 1954’te kurulan Gutai Sanat Derneği; çamurda güreşmek, boya
şişelerini fırlatmak, kağıt paravanları parçalamak, ampulden yapılmış
kıyafetler giymek gibi devinim esaslı açıkhava ya da sahne performanslarıyla
“happening”in ilk örneklerini verir. Allan Kaprow’un 1966’da yayımlanan
Assemblage, Environments, and Happenings adlı kitabında grubun çalışmalarına
yer vermesiyle uluslararası üne kavuşur. Grup aynı zamanda 1955-1965 yılları
arasında Gutai adlı bir dergi çıkarır.
1958’de kurulan ve 60’lı yıllarda animasyon, sinema, dans ve
müzik alanlarında deneysel çalışmalar yapan S-ogetsu Sanat Merkezi, Yoko
Ono’nun New York dönüşü sonrası yaptığı konser ve sergilerin düzenlenmesinin
yanısıra “Group Music” olarak bilinen Grup Ongaku adlı doğaçlama müzik grubunun
da tanıtımını üstlenir. New School for Social Research’de John Cage’den
kompozisyon eğitimi alan Ichiyanagi Toshi, 1961’de Tokyo’ya döndükten hemen
sonra S-ogetsu Güncel Serisi’nde yedi besteden oluşan ilk elektronik müzik
konserini gerçekleştirir.
“Junk anti-art” sanat hareketinden esinlenerek kullanım
nesnelerine dayalı işler yapan Fluxus –Latince’de “sürekli değişim” anlamına
gelir–, Japonya’da “Anti-Art” (Han-geijutsu) akımının başlatıcısıdır. Ulusal
sınırların dışına çıkan sergileriyle Avrupa ve Amerika’da adından söz ettiren
az sayıda Japon sanat grubundan biridir.
68 öğrenci hareketleriyle eşzamanlı olarak Japonya’da,
Amerikan ordusuna ülkede üs kurma hakkı tanıyan Güvenlik Anlaşması’na karşı
protesto gösterileri düzenlenir. Vietnam Savaşı ve Amerika karşıtlığının ayyuka
çıktığı bu dönemde Butoh Dans Grubu ve Angura Yeraltı Tiyatroları; cinsellik,
popüler kültür ve grotesk öğeler içeren toplumsal ve politik taşlamalarıyla
kamusalda yer edinirler. Geleneksel tahta kalıp baskı yöntemiyle yapılan Gül
Renkli Dans posterinde Japon yeraltı sanatı ve popüler kültür ikonografilerinin
kullanıldığı görülür. Butoh dansçıları Hijikata Tatsumi ve –Ono Kazuo’nun
resmedildiği posterde “Civeçawa” sözüyle sürrealist yazar Ahibusawa
Tatsuhiko’ya gönderme yapılır.
Los Angeles Getty Center’a bağlı Getty Araştırma Enstitüsü
(GRI) Sergi Galerisi’nde düzenlenen “Sanat, Anti-Sanat, Sanat-Olmayan: Savaş
Sonrası Japon Kamusalında Deneysellik” başlıklı sergi, aynı zamanda Japonya’nın
savaş sonrası dönemde Avrupa ve Kuzey Amerika ile kurduğu kültürel bağın
ifadesi olan Japon avangart sanatının 1950-1970 yılları arasını kapsayan altın
çağına odaklanıyor. Farklı gruplara ait 57 çalışmadan oluşan sergi, fotoğraf ve
belgesel filmlerin yanında Yoko Ono, Ushio Shinohara, Takahiko Iimura,
J-onouchi Motoharu, Nagano Chiaki, Zero Dimension gibi sanatçıların katılımıyla
deneysel müzik, sinema ve performans türü etkinliklerle de destekleniyor.
Deneysel Atölye Sergi ve Gösterisi, Tokyo, Kitadai
Sh-oz-o, 1953, sergi broşürü ön yüzü, 26x19 cm (© Research Library, The Getty
Research Institute, Los Angeles, California; Kitadai Yoshie c/o Shigeru Yokota
Gallery / Tokyo Publishing House’un izniyle).
İçeri Girin Lütfen, Imazuhama Plajı, Nishinomiya, Shiraga
Kazuo, 1956, jelatin gümüş baskı, 11x16 cm (© Research Library, The Getty
Research Institute, Los Angeles, California; © Shiraga Kazuo ve Gutai Art
Association’ın eski üyeleri; Ashiya City Museum of Art & History’nin izniyle).
İsimsiz, Yoko Ono, 1963, doğum ilanı, her bir tabaka 23x6
cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los Angeles, California; ©
Yoko Ono).
Işıklı kostüm (Denki-fuku), Tanaka Atsuko, 1957, jelatin
gümüş baskı, 18x13 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Gutai Art Association’ın eski üyeleri; Ashiya City
Museum of Art & History’nin izniyle).
Hikosaka Naoyoshi’nin Revolution başlıklı kişisel sergisi
için hazırladığı davetiye (ön yüzde sanatçının Floor Event adlı belgesel
filminden bir sahne yer alıyor), 1971, kartpostal, ipek-ofset baskı
(© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Hikosaka Naoyoshi).
Hijikata Tatsumi, elinde bir bebekle pirinç tarlasında koşuyor,
Hosoe Eikoh, 1965, Kamaitachi: Hosoe Eik-o shashinsh-u adlı fotoğraf
albümünden, 37x56 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Eikoh Hosoe).
Meydan Okuyan Çamur (Doro ni idomu), Shiraga Kazuo, 1955,
jelatin gümüş baskı, 10x15 cm (© Research Library, The Getty Research
Institute, Los Angeles, California; © Kazuo Shiraga ve Gutai Art Association’ın
eski üyeleri; Ashiya City Museum of Art & History’nin izniyle).
Sis Heykeli, Pepsi Pavyonu, Japon Dünyası Sergisi, Nakaya
Fujiko, 1970, renkli diapozitif, 10x13 cm (© Research Library, The Getty
Research Institute, Los Angeles, California; © 1970 Fujiko Nakaya).
Mekansal Şiir No.1: Sözcük Oyunu, Shiomi Mieko, 1965,
23x34x5 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los Angeles,
California; © Shiomi Mieko).
Akebono Köyü Masalı, Yamashita Kikuji, 1953, jüt üzerine
yağlıboya, 137x214 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California; © Tokyo, Gallery Nippon).
İpini Koparan Geliyor! Ortamı Boş Buldunuz, Azın Bakalım
Dada-Çocuklar!, Akasegawa Genpei, Minami Nobuhiro ve Matsuda Tetsuo ile
birlikte, 1972, Bijutsu techn-o no. 355 başlıklı karikatür albümünden (©
Research Library, The Getty Research Institute, Los Angeles, California).
Neşeli Dördüncü Boyut, Ushio Shinohara, Tokyo, 1963, fotoğraf:
Hirata Minoru, 20,3x25,4 cm (© Research Library, The Getty Research Institute,
Los Angeles, California; © Tokyo, Hirata Minoru koleksiyonu).
1.000 Yenlik Banknot Örneği (Yeşil), Akasegawa Genpei,
1963, arkada “On Ambivalent Sea” sergisi için hazırlanmış davetiye, 7,4x16,1 cm
(© Research Library, The Getty Research Institute, Los Angeles, California;
© New York, Jeff Rothstein ve Reiko Tomii koleksiyonu).
Avangart Yol, Ushio Shinohara, Tokyo: Bijutsu
Shuppan-sha, 1968, kutulu kitap, 18x13x1,4 cm (© Research Library, The Getty
Research Institute, Los Angeles, California).
,
Erkek ve Kadın #24, Hosoe Eikoh, 1960, sanatçının Man and
Woman (Tokyo: CamerArt, 1961) adlı kitabından (© Research Library, The Getty
Research Institute, Los Angeles, California; © Eikoh Hosoe).
Flux İlaç Seti, Shigeko Kubota, New York, 1966, sargı
bezleri, boş kapsüller, damlalık, plastik hazne içinde küçük bir ilaç şişesi,
10x12x2,6 cm (© Research Library, The Getty Research Institute, Los Angeles,
California).
Music Walk, John Cage, Tokyo Bunka Kaikan Salonu, Tokyo,
1962, performans: John Cage, David Tutor, Yoko Ono, Mayuzumi Toshir-o, fotoğraf:
Matsuzaki Kunitoshi, jelatin gümüş baskı, 21,7x14,6 cm
(© Research Library, The Getty Research Institute, Los
Angeles, California).