BoyutPedia

Isırgana tel takıp çalan adam...

Yazı/Text: YUSUF ERKAN

Fotoğraflar/Photos: UMUT KAÇAR

Kendilerine özgü türküleri ile önce Paris’te konserler veren sonra da uluslararası ödüller kazanan bir belgesele konu olup, rol alan Masıt köylülerinden çoban Hayri Dev kendi yaptığı çalgıları ve öğrencileriyle Ege’nin müziğini yaşatmayı sürdürüyor.  

Denizli’de bir köy var; adı Masıt. Geçimlerini keçi çobanlığı yaparak sağlayan köy halkının en büyük eğlencesi kendilerine özgü türkülerini üç telli, çam düdüğü ve Kıbrıs kemanesi çalarak söylemek… Masıt’ın kaderini değiştirerek müzik yapan köylülerin Paris’te pek çok kez konser vermesine neden olansa köye yolu düşen bir etnomüzikolog… Masıt, türkü literatürümüze ‘Masıt Kırıkları’ ve ‘Masıt Kırığı’ olarak geçen türkülere sahip bir köy. Onları keşfedip Fransa’ya götüren kişi Jérôme Cler. Jérôme’un eşi Gulya Mirzeova tarafından çekilen belgeselin adı ‘Ormanın Arkasında.’ Tüm bu olayların merkezinde yer alan isimse yöresinde ‘Sazcı Koca Usta’ olarak anılan Hayri Dev. 1933’de Masıt köyünde doğan Dev, yaşama keçi çobanlığı ile başlar. Kadınların ekmek pişirmede kullandığı ısırgana tel takıp çalar. Bu ilk enstrümanıdır. Ataları ‘Kırk Devler Sülalesi’ Karaman’daki bir salgından sonra Çameli civarına yerleşmişlerdir. Dedesi Mustafa’nın etkisiyle üç telli çalmaya başlar. Büyüklerinin atışmalarını izler, çaldıkları türküleri beller. Okumayı yazmayı askerde öğrenir. Yaşamı üç telli çalmakla, çoban eğlencelerine katılmakla geçer ki bu yarenlikler hiç bitmez. “Kışın Oyun Damı’nda yazın Oyun Taşı’nda toplanılır. Çobanlar birbirlerine tepeden tepeye, tepeden eve ayna tutarlar. Akşama toplanılacak demektir bu. Kendisine ayna tutulan çoban gözden düşmemek için mutlaka yarenliğe gitmek zorundadır. Kışın sırayla evlerde toplanılır. Kapı kilitlenir. Herkes sırayla üç gaydaya oynar. Yirmi kişi oynayıncaya kadar sabah olur.” Hayri Dev’in çaldığı mikromüzik diye nitelendirilebilecek ‘Masıt Kırıkları’ süresi iki ile üç dakika arası değişen, sözleri genellikle bir dörtlük olan türküler. Çam düdük, üç telli ve Kıbrıs kemanesi ile icra ediliyorlar. Bazı türkülerde bağlama da kullanılıyor. ‘Tenekeler Tıngırdamasın’, ‘Kırmızı Güller Yanağında’ ve ‘Deli Kız Gaydası’ gibi kırıklar 9/8’lik, 9/16’lık ölçülere sahip. Dev, üç tellide yetkin bir isim olsa da asıl mesleği çobanlık. Bu da müziğine olduğu gibi yansımış. Çalarken arada bir dönüp güler yüzüyle “Nasıl iyi çalıyor muyum?” der gibi bakıyor. Hayri Dev’in ve arkadaşlarının keçi ardında ve yarenliklerde geçen yaşamları Jérôme Cler’in Teke Yöresi araştırmaları sırasında kendisini tesadüfen keşfetmesi sonucu değişir. Acıpayam Radyosu’nda Hayri Dev’in müziğini ilgiyle dinleyen Jérôme Cler yanındakilere “Beni bu adama götürün” der. Götürürler. Yaylapınar’daki bir düğünde bulur onları. Derlemeler yapar. Buraya kadar her şey olağandır. Kaçıncı derlemecidir Jérôme. Fakat onun için her şey yeni başlamaktadır. Köyün müzisyen grubunu Paris’e davet eder. Çoban müzisyenler Hasan Yıldırım (Kapızlı), Mehmet Şakir (Akkulak), oğul Zafer ve Hayri Dev enstrümanlarını gazete kağıdına sararak giderler Paris’e. Çalıp söylerler. Hayri Dev üç telli resitalleri verir, çam düdüğü çalar, kaşıkla oynar. Şiir gibi bir oyundur onunki. Anlatılmaz… Görmek gerekir. 1996’da Çameli ekibiyle 28 gün Fransa ve Almanya’yı dolaşıp etnik müzik festivallerine katılırlar. 1997 yılında Amsterdam’da, 1998’de Strasborg Marc Bloch Üniversitesi’nde konserler verirler. Palais Des 2002’de Brüksel’de Beaux-Arts’ta, 2003’te Paris’te Fransız Kültür Bakanlığı yetkililerinin huzurunda hep birlikte çalarlar. Gulya Mirzeova’nın 1999 yılında çektiği ‘Ormanın Arkası’nda adlı belgeselinde rol alırlar. Belgesel Marsilya ve Strasbourg’da ödüller alır. Hayri Dev, Cler’in çalıştığı Sarbone Üniversitesi’nde bir hafta boyunca üç telli dersleri verir. Ayrıca Çamelili ustalar Denizli müziğini ve çalgılarını öğrencilere öğretirler. Mehmet Şakir 1992’de Fransa’da (Chateauroux) büyük bir keman festivalinde çalma onuruna erişir. Cler’in derlemeleri kaset-CD olarak Fransa’da Radio France tarafından yayınlanır. 1994’de ‘Türkiye Yayla Müzikleri’, 1996’da ‘Türkiye: Sipsiyle Yayla Müzikleri/Ali Tekin’ ve 1998’de ‘Türkiye Yayla Kemanı/Mehmet Şakir’ yayınlanan kasetlerden bazılarıdır. Cler yöre araştırmalarını 1998’de doktora tezine dönüştürür. ‘Güney Türkiye’de Müzik ve Köy Müzisyenleri’ teziyle Sorbonne Üniversitesi’nde doçent olur. Ardından 1925 doğumlu Akkulak; 2004’de aralarından ayrılır. Sonra Kapızlı. Ekip yoluna Jérôme’un bir keman hediye ettiği Kısmet’le devam eder. Bunca etkinliğe karşı kişilikleri değişmez. Dev ve arkadaşları Ege’nin hiç bozulmamış müziğini yaparak yollarına devam ediyor.