YANIK,
DONMA VE SICAK BASMASINDA İLK YARDIM
Yanık
nedir?
Herhangi
bir ısıya maruz kalma sonucu oluşan doku bozulmasıdır. Yanık, genellikle sıcak
su veya buhar teması sonucu meydana geldiği gibi, sıcak katı maddelerle temas,
asit/alkali gibi kimyasal maddelerle temas, elektrik akımı etkisi ya da
radyasyon nedeni ile de oluşabilir.
Kaç
çeşit yanık vardır?
Fiziksel
yanıklar:
• Isı
ile oluşan yanıklar: Direkt alev, yüksek sıcaklıktaki cisimlere direkt temas (kızgın
sobaya dokunma gibi), su buharı, kaynar su, kızgın yağ ile temas etme sonucu
oluşur. Evlerde sık karşılaşılan yanık vakaları olup, önemli bölümünü küçük
çocuk ve bebeklerin kaynar su ile ve kızartma esnasında kızgın yağın sıçraması
veya dökülmesi ile yanmaları oluşturur.
• Elektrik
nedeni ile oluşan yanıklar: Elektrikle oluşan kazalar sadece yanıklarla
sonuçlandığı gibi ölümle de sonuçlanmaktadır. Ölüm sebebi ise yanıktan dolayı
değil elektrik akımının geçmiş olduğu organ hasarlarından dolayı olur. Cilt
yüzeyi incelendiğinde iki noktada yanık olduğu gözlenir. Bu iki nokta akımın
girmiş olduğu ve çıkmış olduğu yerlerdir.
• Işın
ile oluşan yanıklar
• Sürtünme
ile oluşan yanıklar
• Donma
sonucu oluşan yanıklar
Kimyasal
yanıklar:
Asit
alkali madde ile oluşan yanıklar: Kimyasal yanıkların çoğu cilde temas eden
kuvvetli asit veya bazlarla (alkali) oluşur. Bazen bunların gazları da solunum
yollarında yanıklara neden olurlar. Özellikle gözler kimyasal maddelerden zarar
görebilir. Kimyasal yanıkların çoğu endüstride-fabrikalarda veya
laboratuarlarda meydana gelir.
Yanığın
ciddiyetini belirleyen faktörler nelerdir?
• Derinlik
• Yaygınlık
• Bölge
• Enfeksiyon
riski
• Yaş
(Küçük çocuklarda ve yaşlılarda tehlikeli olabilir.)
Yanıklar
nasıl derecelendirilir?
1.
derece yanık:
Deride kızarıklık, ağrı, yanık bölgede ödem vardır. Yaklaşık 48 saatte iyileşir.
(Örnek: Güneş yanıkları)
2.
derece yanık:
Deride içi su dolu kabarcıklar (bül) vardır. Ağrılıdır. Yanık yüzeyi geniş ise
tehlikeli olabilir. Sıcak su ile haşlanma ikinci derece yanıklara iyi bir
örnektir.
3. derece
yanık: Derinin
tüm tabakaları etkilenmiştir. Yanık deriyi aşmış yağ dokusu, kas dokusu ve
hatta kemiğe kadar inmiş olabilir. Özellikle de kaslar, sinirler ve damarlar
üzerinde etkisi görülür. Beyaz ve kara yaradan siyah renge kadar aşamaları vardır.
Sinirler zarar gördüğü için ağrı yoktur.
Yanığın
vücuttaki olumsuz etkileri nelerdir?
• Organ
ve sistemlerde fonksiyon kaybı
• Ağrı
ve sıvı kaybına bağlı şok
• Yanık
sonrasında enfeksiyon gelişebilir.
Isı ile
oluşan yanıklarda ilk yardım nasıldır?
• Kişi
hala yanıyorsa paniğe engel olunur, koşması engellenir. (Koşma ile yanma daha
yoğun hale gelir).Yanmayı sona erdirmek gerekir.
• Hasta/yaralının
üzeri battaniye ya da bir örtü ile kapatılır ve yuvarlanması sağlanır,
• Yaşam
belirtileri değerlendirilir (ABC),
• Solunum
yolunun etkilenip etkilenmediği kontrol edilir,
• Yanık
bölge en az 20 dakika soğuk su altında tutulur (yanık yüzeyi genişse ısı kaybı
çok olacağından önerilmez),
• Ödem
oluşabileceği düşünülerek yüzük, bilezik, saat gibi eşyalar çıkarılır,
• Yanmış
alandaki deriler kaldırılmadan giysiler çıkarılır,
• Takılan
yerler varsa kesilir,
• Hijyen
ve temizliğe dikkat edilir,
• Su
toplamış yerler patlatılmaz,
• Yanık
üzerine ilaç ya da yanık merhemi gibi maddeler de sürülmemelidir,
• Yanık
üzeri temiz bir bezle örtülür,
• Hasta/yaralı
battaniye ile örtülür,
• Tıbbi
yardım istenir (Ambulans Tel: 112).
Kimyasal
yanıklarda ilk yardım nasıl olmalıdır?
• Deriyle
temas eden kimyasal maddenin en kısa sürede deriyle teması kesilmelidir,
• Bölge
bol tazyiksiz suyla, en az 15-20 dakika yumuşak bir şekilde yıkanmalıdır,
• Giysiler
çıkarılmalıdır,
• Hasta/yaralı
örtülmelidir,
• Tıbbi
yardım istenmelidir (Ambulans Tel: 112).
Elektrik
yanıklarında ilk yardım nasıl olmalıdır?
• Soğukkanlı
ve sakin olunmalıdır,
• Hasta/yaralıya
dokunmadan önce elektrik akımı kesilmelidir, akımı kesme imkanı yoksa tahta
çubuk ya da ip gibi bir cisimle elektrik teması kesilmelidir,
• Hasta/yaralının
ABC’si değerlendirilmelidir,
• Hasta/yaralıya
kesinlikle su ile müdahale edilmemelidir,
• Hasta/yaralı
hareket ettirilmemelidir,
• Hasar
gören bölgenin üzeri temiz bir bezle örtülmelidir,
• Tıbbi
yardım istenmelidir (Ambulans Tel: 112).
Sıcak
çarpması belirtileri nelerdir?
Yüksek
derece ısı ve nem sonucu vücut ısısının ayarlanamaması sonucu ortaya bazı
bozukluklar çıkar. Az görülen sıcak çarpması, ciddi bir hastalıktır. Tedavi
edilmezse ölümle sonuçlanabilir. Sıcak çarpmasının belirtileri:
• Adale
krampları
• Güçsüzlük,
yorgunluk
• Baş
dönmesi, baş ağrısı
• Davranış
bozukluğu, sinirlilik
• Solgun
ve sıcak deri
• Bol
terleme (daha sonra azalır)
• Mide
krampları, kusma, bulantı
• Bilinç
kaybı, hayal görme
• Hızlı
nabız
Sıcak
çarpmasında ilk yardım nasıl olmalıdır?
• Hasta
serin ve havadar bir yere alınır,
• Giysiler
çıkarılır,
• Sırt
üstü yatırılarak, kol ve bacaklar yükseltilir,
• Bulantısı
yoksa ve bilinci açıksa su ve tuz kaybını gidermek için 1 litre su + 1 çay kaşığı karbonat + 1 çay kaşığı tuz karışımı sıvı ya da soda içirilir.
Donuk
belirtileri nelerdir?
Aşırı soğuk
nedeni ile soğuğa maruz kalan bölgeye yeterince kan gitmemesi ve kanın pıhtılaşması
ile dokuda hasar oluşur. Vücut ısısının birkaç derece düşmesi tolere
edilebilir. Ama hayati organlarda ısı 350C’nin altına inerse ölümcül olmaya başlar.
Donuklar
şu şekilde derecelendirilir:
Birinci
derece: En
hafif şeklidir. Erken müdahale edilirse hızla iyileşir. Örnek: Çocuğunuz 20-30
dk kadar kartopu oynadıktan sonra ellerindeki belirtiler birinci derece donuk
belirtileri olacaktır.
• Deride
solukluk, soğukluk hissi olur,
• Uyuşukluk
ve halsizlik görülür,
• Daha
sonra kızarıklık ve iğnelenme hissi oluşur.
İkinci
derece: Soğuğun
sürekli olması ile belirtiler belirginleşir.
• Zarar
gören bölgede gerginlik hissi olur,
• Ödem,
şişkinlik, ağrı ve içi su dolu kabarcıklar (bül) meydana gelir,
• Su
toplanması iyileşirken siyah kabuklara dönüşür.
Üçüncü
derece:
Dokuların geriye dönülmez biçimde hasara uğramasıdır.
• Canlı
ve sağlıklı deriden kesin hatları ile ayrılan siyah bir bölge oluşur. En ciddi
lokal soğuk yaralanması olan donukta, dokular gerçekten donar ve hücreler ölür.
Kangren gelişirse ölü dokuların cerrahi olarak uzaklaştırılması gerekir.
Donukta
ilk yardım nasıl olmalıdır?
• Hasta/yaralı
ılık bir ortama alınarak soğukla teması kesilir,
• Sakinleştirilir,
kesin istirahata alınır ve hareket ettirilmez,
• Kuru
giysiler giydirilir,
• Sıcak
içecekler verilir,
• Su
toplamış bölgeler patlatılmaz, bu bölgelerin üstü örtülür,
• Donuk
bölge ovulmaz, kendi kendine ısınması sağlanır,
• El
ve ayaklar yukarı kaldırılır,
• Tıbbi
yardım istenir (Ambulans Tel: 112).
