Şu jazz
dedikleri...
Genç
Koleksiyoncu: SUN RA
Belki de Jazz dünyasından geçmiş en enteresan şahsiyet olan,
piyano, org ve synthesizer çalan, filozof, ozan, besteci ve orkestra şefi Sun
Ra, uzun yıllar boyunca pek çok kişi tarafından şarlatan olarak değerlendirilip
alay konusu edilmişse de, bazı çevreler tarafından da şovlarıyla Jazz sahnesine
renk katan, toplu doğaçlama anlayışına değerli katkılarda bulunan bir yenilikçi
olarak takdir görmüştür... Okul belgeleri Sun Ra'nın gerçek adının Herman Poole
Blount olduğunu ve 1914 yılında Alabama eyaletinin başkenti Birmingham'da doğmuş
olduğunu göstermektedir. Ancak Sun Ra bu gerçekleri sürekli inkar etmiş ve aslında
dünyalı olmadığını, Satürn gezegeninden yeryüzüne 1055 yılında görevli olarak
gönderildiğini iddia etmiştir. Dünya üzerinde adının Herman olabileceğini (aslında
annesi adını koyarken vodvil kökenli zenci sihirbaz "Kara Herman"dan
esinlenmiştir), ancak hiçbir zaman Blount soyadını taşımadığını söyleyen sanatçının
soyadı gerçekten de Lee olabilir (annesi iki kez evlenmiştir). Çocukluğundan
itibaren çevresinde Sonny diye çağrılan Ra'ya 10. yaşgününde annesi bir piyano
satın alır ve müzik o günden itibaren yaşamının eksenini oluşturur. Sanatçı
nota okumayı bilmesinin ve piyano çalmasının doğal yetenekleri arasında olup
hiç bir ders almadığını iddia etmişse de, önce Lula Randolph’un, lise yıllarında
da pek çok profesyonel müzisyeni yetiştirmiş olan John T. "Fess"
Parker’ın öğrencisi olmuş, ardından Alabama'daki A&M Üniversitesi'nde müzik
eğitimi almaya başlamıştır. Ortaokul ve lise yıllarında Fletcher Henderson ve
Duke Ellington Orkestraları’nı ve Fats Waller’ı konserlerde izleme olanağı
bulan delikanlı, fırsat buldukça hem solo piyanist olarak, hem de rhythm &
blues gruplarında sahneye çıkmıştır. Bu yıllarda bir yandan büyük Jazz ustalarının
plaklarını toplamaya başlamış, öte yandan da Avrupalı bestecilere merak sarmıştır.
20 yaşında, daha Alabama'da okurken, Chicago'daki müzisyenler sendikasına
kaydolan Sonny Lee, bir yıllık eğitimin ardından üniversiteyi bırakır, orkestra
elemanlarına 18. yy Fransa'sının kıyafetlerini (perukalar ve dantelli gömlekler
de dahil) giydiren Oliver Bibb'in topluluğuna katılır. Sanatçının ilerki yıllarda
kullandığı egzotik sahne kıyafetlerinin kaynağında bu deneyiminin yattığı varsayılmaktadır.
2. Dünya Savaşı sırasında göreve çağrıldığı halde orduya katılmadığı için 3 ay
hapis yatan ve kendi adına kurduğu bir orkestrayla Jelly Roll Morton, Charlie
Barnett ve Duke Ellington'ın müziğini seslendiren Sonny Blunt (ya da Lee), 1945
yılında Chicago’ya gider ve Club DeLisa'da aranjör olarak çalışmaya başlar.
Ertesi yıl bu kulüpte konserler veren Fletcher Henderson'ın orkestrasına
aranjör-piyanist olarak katılır. 1948’te, kısa bir süre için tenor saksofoncu
Coleman Hawkins ve kemancı Stuff Smith’in üçlüsünde görev alır. Bu arada İncil'in
yanısıra Eski Mısır mitolojisini ve Ermeni mistik Gürciyev'in öğretilerini
inceleyen bir gruba katılır. O dönemde, insan olmayıp meleklerin soyundan geldiğini,
kozmik yaratıcının hizmetkarı olduğunu ve onun mesajını karanlıklar içindeki
Dünya'ya iletmeye geldiğini iddia etmeye başlar. İsmi de artık Le Sony'r Ra
olmuş (20 Ekim 1952’den itibaren kimlik ve pasaportunda da resmen kullandığı bu
isimde, "Ra" eski Mısır'ın güneş tanrısına ithafen, "Sony"
kendi deyimiyle "heliocentric / güneş merkezli" inanışı nedeniyle
(ancak bunun çocukluktan gelen lakabını çağrıştırdığı kuşkusuzdur),
"Le" aile soyadını anımsatmak için kullanılmıştır; "r"
harfini ise özel bir gücü bulunduğuna inandığı 9 harfli bir isme sahip olmak için
ilave etmiştir!) ve sahne adı olarak da Sun Ra'yı kullanmaya başlamıştır.
Çocukluğunda Flash Gordon ve Buck Rogers gibi hayali uzay kahramanlarına düşkün
olduğunu bilenler, onun ilerki yıllarda uzay ve eski Mısır temalarını birleştiren
mistik bir müziğe eğilmesini ve bestelediği eserlere "Saturn",
"Space is the Place", "Cosmic Chaos", "Travel the
Spaceways", "Astro Black", vb isimler vermesini yadırgamamışlardır.
İlginç olan husussa, uçan daireler, uzaylı ziyaretçiler, uzaylılar tarafından
kaçırılmalar gibi, ABD’de ancak 1950’li yılların ortasından itibaren popüler
olacak bazı kavramların, çok daha önceden Sun Ra’nın söylemleri arasına girmiş
olmasıdır. Müzisyenin 1951 yılından itibaren, önce bir üçlü olarak kurduğu ve
“Space Trio” diye isimlendirdiği topluluk zaman içinde büyür ve
"Arkestra" adını alır. Bu toplulukla Sarah Vaughan, Ray Charles,
Dakota Staton gibi şarkıcılara da eşlik eden Sun Ra, Arkestra'yı 1955'ten
itibaren bir Big Band'e dönüştürür ve özellikle tenor saksofoncu John Gilmore
ile alto saksofoncu Marshall Allen’in katılımlarıyla, ertesi yıldan itibaren
kendi adına plak kayıtlarına başlar. Yine ilk kez bu dönemde, Sun Ra ve arkadaşları
sahnede eski Mısır ile bilim-kurguyu birleştiren ilginç tasarımlı giysi ve başlıklar
giyerler. Sun Ra kısa sürede Chicago’daki “Afro-Futurist Underground” çevrenin
efsane gurusu olur. Zaman içinde "The Solar Myth Arkestra”, "Blue
Universe Arkestra”, "The Jet Set Omniverse Arkestra”, “Astro-Infinity
Arkestra”, vb farklı isimlerle anılacak olan Arkestra’nın çekirdek kadrosuyla,
1961’de Chicago’dan Montreal’e geçen ve birkaç ay sonra New York'a taşınan Sun
Ra, burada bir stüdyo tutar ve etrafına topladığı müritleriyle komün hayatı yaşamaya
başlar. 1960'lı yıllarda, elektrikli piyano ve orgu ön plana çıkaran Free Jazz
türündeki plak kayıtlarını El Saturn adını verdikleri şirketleri için kendileri
gerçekleştiren, teker teker elde hazırladıkları plak kapaklarını da çizdikleri
resimler ve yazdıkları şiirlerle süsleyen, ve günümüzde herbiri çok değerli
koleksiyon parçalarına dönüşmüş bu plakları konserlerinden sonra yine kendileri
satan Sun Ra ve arkadaşları, avangard Jazz’ın ön plana çıktığı bu dönemde,
elektronik aygıtlar ve değişik enstrümanlar eşliğinde, ışık ve renk oyunlarından
yararlandıkları ve özgün sahne kıyafetleriyle çıktıkları konserlerle, kan
kaybetmekte olan Jazz’a yepyeni bir boyut katarlar. Yapıtlarıyla Ornette
Coleman, John Coltrane ve Cecil Taylor gibi öncü müzisyenleri de etkilemiş olan
Sun Ra'nın komün faaliyetleri, 1960'lı yılların ortasında Chicago'da kurulan
AACM (Yaratıcı Müzisyenlerin Gelişimi İçin Birlik) kooperatifi için ilham kaynağı
olmuş, sahne şovları da yine bu ocaktan çıkan Art Ensemble of Chicago'ya yol
göstermiştir. 1966 yılının Mart ayından itibaren, her Pazartesi gecesi Slug’s
adlı kulüpte sahne alan Sun Ra ve arkadaşları, özellikle Beat kuşağından ve
yeni gelişmeye başlayan psychedelic akımının müritlerinden hatırı sayılır bir
seyirci kitlesi edinir. Bazen bir ayini, bazen de bir sirk gösterisini andıran
sıradışı sahne şovları ve seslendirdikleri parçalara verdikleri kozmik çağrışımlı
isimler, aslında çok başarılı bir Big Band olan Sun Ra ve Arkestra'sının pek
çok Jazzsever tarafından uzun süre ciddiye alınmayıp reddedilmesine yol açmışsa
da, onun müzisyenliğine ve yaratıcılığına saygı duyanlar (ki aralarında Dizzy
Gillespie ve Thelonious Monk da vardır), bu egzantrik faktörlerin sanatçının
farklı iç dünyasını yansıttığını düşünerek çalışmalarını takdir etmişlerdir.
New York’ta müzisyenleriyle birlikte yaşadığı binanın satılmasının ardından,
1970 yılından itibaren çalışmalarını Philadelphia'da sürdürmeye başlayan ve
yine o yıl İngiltere, Fransa ve Almanya’yı içeren ilk Avrupa turnesine çıkan
Sun Ra'nın uzay ağırlıklı bir kült mezhep kurduğunu iddia edenler de olmuşsa,
sanatçı ve müritleri tek amaçlarının Dünya'yı daha yaşanır bir mekana dönüştürmek
ve müzikleriyle insanları kainat konusunda aydınlatmak olduğunu savunmuşlardır.
1971’de Mısır'da Piramitler'in önünde bir konser vererek en büyük hayalini
gerçekleştiren, 1970’li yılların ortasından başlayarak da Swing ağırlıklı bir
müziğe yönelen Sun Ra, 1980'li yılların başından itibaren katıldığı festivaller
ve çıktığı turneler aracılığıyla ismini tüm dünyada daha geniş kitlelere
duyurma olanağı bulmuştur. 1990 yılında İstanbul’a da gelmiş ve konserlerinin
öncesinde, geleneksel giysilerinin içindeki Arkestra elemanlarıyla birlikte bir
kamyonun üstünde, şaşkın bakışlar altında, Beyoğlu’nu baştan başa geçmiştir.
Aynı yılın sonlarına doğru geçirdiği bir beyin kanaması ve felce rağmen, 3 yıl
sonra, doğduğu kent olan Birmingham’da, 79 yaşında zatürreeden ölünceye kadar,
sahne şovlarını ve plak kayıtlarını elinden geldiğince sürdüren Sun Ra, geride
pek çoğu zor bulunan 200’ü aşkın albüm bırakmıştır. Bir piyanist olarak stili
Earl Hines’tan Cecil Taylor’a kadar uzanan Sun Ra’nın son 10 yılda kapsamlı bir
program dahilinde CD olarak yayınlanmaya başlayan yapıtları arasından yaptığımız
seçimleri, her zamanki gibi, Jazz'a olan ilginize, bütçenize ve hedeflediğiniz
koleksiyonun çapına göre sınıflandırdık. Her bölümde öncelikli olarak alınması
gereken, en başarılı yapıtları birer okla vurguladık.
DERLEME ALBÜMLER
(İlk CD'lerini alacaklar ve kısıtlı bütçeler için)
The Singles (1954-82) EVIDENCE ECD-22164 (2 CD)
Greatest Hits: Easy Listening for Intergalactic Travel
(1956-73) EVIDENCE ECD-22219
ÖZGÜN ALBÜMLER
(Kapsamlı bir koleksiyonu hedefleyenler için)
Sound Sun Pleasure (1953-60) EVIDENCE ECD-22014
Sun Song (1956) DELMARK DC 411
Supersonic Jazz (1956) EVIDENCE ECD-22015
Visits Planet Earth (1956) + Interstellar Low Ways (1960)
EVIDENCE ECD-22039
We Travel the Spaceways (1956-58) + Bad & Beautiful
(1959-61) EVIDENCE ECD-22038
Angels and Demons at Play (1956) + The Nubians of Plutonia
(1960) EVIDENCE ECD-22066
Sound of Joy (1957) DELMARK 414
Jazz in Silhouette (1958) EVIDENCE ECD-22012
The Futuristic Sounds of Sun Ra (1961) SAVOY JAZZ 213
Cosmic Tones for Mental Therapy (1961-62) + Art Forms for
Dimensions Tomorrow (1963) EVIDENCE ECD-22036
Other Planes of There (1964) EVIDENCE ECD-22037
The Magic City (1965) EVIDENCE ECD-22069
The Heliocentric Worlds of Sun Ra Vol.1 & 2 (1965)
ESP-4026
Nothing Is (1966) ESP-5007
Atlantis (1967-69) EVIDENCE ECD-22067
Outer Spaceways Incorporated (1968) BLACK LION BLCD-760191
Black Myth / Out in Space (1970) MPS 557656 (2 CD)
The Solar-Myth Approach Vol.1 & 2 (1970) VARESE 61159
(2 CD)
Space is the Place (Soundtrack) (1970) EVIDENCE ECD-22070
Space is the Place (1972) IMPULSE IMP 12492
Great Lost Sun Ra Albums: Cymbals & Crystal Spears
(1973) EVIDENCE ECD 22217 (2 CD)
Lanquidity (1978) EVIDENCE ECD-22220
Sunrise in Different Dimensions (1980) hatHUT 6099
Reflections in Blue (1986) BLACK SAINT 120101
Blue Delight (1988) A&M 75021-5260
Mayan Temples (1990) BLACK SAINT 120121
KOMPLE SETLER
(Tuzu kuru Sun Ra hayranları için!)
The Complete ESP-Disk Recordings (1965, 66, 73) (4 CD)
Calling Planet Earth (1966-71) FREEDOM 7612 (3 CD)
ÖLÜMSÜZ STANDARTLAR
LAURA
Söz: Johnny Mercer
Müzik: David Raskin
Laura is the face in the misty light
Footsteps that you hear down the hall
The laugh that floats on a summer night
That you can never quite recall
And you see Laura
On a train that is passing through
Those eyes, how familiar they seem
She gave your very first kiss to you
That was Laura, but she's only a dream
SKYLARK
Söz: Johnny Mercer
Müzik: Hoagy Carmichael
Skylark
Have you anything to say to me?
Won't you tell me where my love can be?
Is there a meadow in the mist
Where someone's waiting to be kissed?
Oh skylark
Have you seen a valley green with spring?
Where my heart can go a journeying
Over the shadows and the rain
To a blossom covered lane
And in your lonely flight
Haven't you heard the music in the night?
Wonderful music
Faint as a will o' the wisp
Crazy as a loon
Sad as a gypsy serenading the moon
Oh skylark
I don't know if you can find these things
But my heart is riding on your wings
So if you see them anywhere
Won't you lead me there?
Oh skylark
Won't you lead me there?
TENDERLY
Söz: Jack Lawrence
Müzik: Walter Gross
The evening breeze caressed the trees tenderly
The trembling trees embraced the breeze tenderly
Then you and I came wandering by
And lost in a sigh were we
The shore was kissed by sea and mist tenderly
I can't forget how two hearts met breathlessly
Your arms opened wide and closed me inside
You took my lips, you took my love so tenderly
ŞU CAZ DEDİKLERİ
Her Cuma gecesi 23:00-24:00 arası, TRT Radyo 3'te.
Önemli kadın Jazz şarkıcılarının kapsamlı tanıtımı,
Carmen McRae’nin özgün albümleriyle sürüyor.
5 Ekim “Mad About the Man” (1957) + “At Newport” (1957)
12 Ekim “Carmen for Cool Ones” (1958) + “Birds
of a Feather” (1958)
19 Ekim “Porgy & Bess” (1958) + “Book of
Ballads” (1959)
+ “When You’re Away” (1959)
26 Ekim “Something to Swing About” (1960) +
“In London” (1961)
2 Kasım “Sings Lover Man and Other Billie
Holiday Classics (1961)
9 Kasım “Song Time” - 1 (1963) + “Bittersweet”
(1964)
16 Kasım “Second to None” (1964) + “Haven’t We
Met?” - 1 (1964)
23 Kasım “Haven’t We Met?” - 2 (1964) + “Alive”
- 1 (1965)
30 Kasım “Alive” - 2 (1965) + “For Once In My
Life” - 1 (1967)
7 Aralık “For Once In My Life” - 2 (1967)
+ “Sound of Silence” (1968)
14 Aralık “Portrait of Carmen” (1968) + “Song
Time” - 2 (1969)
21 Aralık “The Great American Songbook” (1972)
28 Aralık “The Art of Carmen McRae” (1973) +
“Velvet Soul” - 1 (1973)